E─čitim Kurumu   ( 2141 )   Kitaplarda   ( 1659 )   Yazarlarda   ( 4831 )  
Dergilerde   ( 786 )   K├╝t├╝phanelerde   ( 151 )   ┼×ehirlerde   ( 182 )  
Makalelerde   ( 2196 )   Multi Media   ( 323 )   Fetvalar   ( 894 )  
Hit
9129104
├ťye 1490
Online ├ťye 0
Yazar Arama
Uzmanl─▒k Alanlar─▒
............
Ahilik K├╝lt├╝r├╝ Uzman─▒
Akaid
Antropoloji
Arap Dili ve Bela─čat─▒
Arap├ža
Ara┼čt─▒rmac─▒-Yazar
Arkeoloji
Asker
Astroloji
Astronomi
Atat├╝rk ─░lkeleri
Beste
Bestekâr
Bibliyografya
Bilgi ve Belge Y├Ânetimi
Bilim Tarihi
Biyografi
B├╝rokrat
Co─črafya Bilgini
Cumhuriyet Tarihi
Çeviri
├çocuk Edebiyat├ž─▒s─▒
Deneme Yazar─▒
Deniz, Harita
Devlet Adam─▒
Dil Ara┼čt─▒rmac─▒s─▒
din
Din Bilimleri
Din E─čitimi
Din Felsefesi
Din Musikisi
Din Psikolojisi
Din Sosyolojisi
Dini Gruplar
Dinler Tarihi
Divan ┼čiiri
Dramaturg
Ebru Sanat─▒
Edebiyat
Edebiyat Ara┼čt─▒rmac─▒s─▒
Edebiyat Tarihi
E─čitimci, Yazar
Ejiptoloji
Ekonomist
Eski├ža─č Tarihi
Fars Dili Edebiyat─▒
Felsefe
Felsefe Tarihi
Felsefe ve Din Bilimleri
Fen ─░limleri
Feraiz
F─▒k─▒h
Filoloji
Fizik
Folklor Ara┼čt─▒rmalar─▒
Foto─čraf Sanat├ž─▒s─▒
F├╝t├╝roloji
Gazeteci, yazar
Grafiker
Haberci
Hadis
Halk Bilimi
Halk Ozan─▒
Halk ┼×airi
Halkla ─░li┼čkiler
Hat Sanat─▒
Hekim ve fikir adam─▒
Hikâye ve Roman Yazarı
Hikâye Yazarı
Hititoloji
Hukuk
H├╝k├╝mdar
─░ktisat
─░lahiyat
─░slam Bilimleri
─░slam Felsefesi
İslâm Hukuku
─░slam ─░ktisad─▒
─░slam Mezhepleri Tarihi
─░slam Sanat─▒
─░slam Tarihi
─░slam Tarihi ve Sanatlar─▒
─░sl├ómi Bilimler Ara┼čt─▒rmac─▒s─▒
─░slami ─░limler
─░slam-T├╝rk Medeniyeti Tarihi
Kelam
Kelam ara┼čt─▒rmac─▒s─▒
K─▒raat ilimleri
Kimya
Kuran-─▒ Kerim
K├╝lt├╝r Ara┼čt─▒rmac─▒s─▒
K├╝rdistan Ehli S├╝nnet Alimi
K├╝t├╝phanecilik
Latin Dili ve Edebiyat─▒
Mant─▒k
Matematik
Mevlevi ┼×eyhi
Mevlidhan
Mezhepler Tarih├žisi
Mezhepler Tarihi
Mimarl─▒k
Mitoloji
Mûsîki
Mutasavvıf, İslâm Bilgini
M├╝ft├╝
M├╝zik
M├╝zikoloji
Nakka┼č
Nesih
Nestalik
N├╝mizmatik
Orta├ža─č Tarihi
Oryantalist
Osmanl─▒ ─░dari ve ─░ktisadi Tarihi
Osmanl─▒ M├╝ellifi
Osmanl─▒ Tarihi
Oyun ve Roman Yazar─▒
├ľyk├╝ Yazar─▒
Papaz
Politika
Psikoloji
Reisu'l-Hattatin
Reis├╝'l-Kurra
Resim
Sanat Tarihi
Sanat├ž─▒
Saz ┼×airi
Senarist
Ses Sanat├ž─▒s─▒
Sihirbaz
Siyaset
Siyaset Adam─▒
Siyaset Bilimi
Sosyal Bilimler
Sosyal Psikoloji
Sosyolog
Sosyoloji
S├Âzl├╝k
S├╝merolog
S├╝ryani Dili ve Edebiyat─▒
┼×ark─▒ S├Âz├╝ Yazar─▒
┼×iir
┼×iir
T. E.
Tarih
Tarih ve Halkbilimi Ara┼čt─▒rmac─▒s─▒
Tasavvuf
Tefsir
Temel ─░slam Bilimleri
Teoloji
Tezhip Sanat─▒
Tezkire Yazar─▒
T─▒b
Tiyatro
Toplumbilim Ara┼čt─▒rmac─▒s─▒
T├╝rk Dili ve Edebiyat─▒
T├╝rk Din Musikisi
T├╝rk ─░slam Edebiyat─▒
T├╝rk ─░slam Sanatlar─▒ Tarihi
T├╝rk Leh├želeri Ara┼čt─▒rmac─▒s─▒
T├╝rk├že
T├╝rkoloji
Yak─▒n├ža─č Tarihi
Yak─▒n├ža─č Tarihi ve ─░ktisat Tarihi Ara┼čt─▒rmac─▒s─▒
Yeni ├ça─č Tarihi
Y├Ânetmen

G├Ârevler
......
Akademisyen
Allame
Arap din bilgini
Ara┼čt─▒rmac─▒
Arkeolog
Arkeoloji
Ar┼čiv uzman─▒
Asker-Komutan
Ate┼če (Din Hizmetleri)
Atom m├╝hendisi
Avukat
Bakan
Bankac─▒
Ba┼čbakan
Ba┼čdan─▒┼čman
Belediye Ba┼čkan─▒
Bestekâr
Bilim adam─▒
B├╝rokrat
Cemaat Lideri
Çevirmen
Dan─▒┼čman
Defterdar
Dekan
Dekan Yrd.
Dersiam
Devlet Adam─▒
Devlet Ba┼čkan─▒
Din Hizmetleri M├╝┼čaviri
Din ─░┼čleri Y├╝ksek Kurulu ├ťyesi
Din Psikolojisi
Dinî musiki
Diplomat
Divan Katibi
Divan ┼×airi
Diyanet ─░┼čleri Ba┼čkan─▒
Eczac─▒
Edebiyat Tarih├žisi
Edebiyat├ž─▒
Edit├Âr
Ekonomist
el Ezher ┼×eyhi
El├ži/Sefir
Fakih
Filozof
Gazeteci
Halife
Hanende
Harema─čas─▒
Hatip
Hattat
Hekim
Hekimba┼č─▒
Hoca
Hukuk├žu
H├╝k├╝mdar
─░lahiyat├ž─▒
─░lim Adam─▒
─░mam
─░mar M├╝d├╝r├╝
Jeolog
Kad─▒
Kad─▒asker
Kaptan-─▒ Derya
Karikat├╝rist
Kâtip
Kaymakam
Kelâmcı
Kimya M├╝h.
Kur'an m├╝tercimi
K├╝lt├╝r Bak. D─▒┼č ─░li┼čkiler Gnl M├╝d.Yard.
K├╝t├╝phaneci
Memur
Mesnevi Yorumcusu
Milletvekili
Milli E─čitim M├╝d├╝r├╝
Mimar
Molla
Muallim
Muhabir
Muhaddis
Muhasebeci
Mutasarr─▒f
Mutasavv─▒f
M├╝ctehid
M├╝derris
M├╝d├╝r
M├╝ezzin
M├╝fessir
M├╝ft├╝
M├╝ft├╝ Yrd.
M├╝hendis
M├╝h├╝rdar
M├╝┼čavir
M├╝zehhip
M├╝zikolog
Neyzen
N├╝mizmat
Okutman
Oryantalist
Osmanl─▒ M├╝ellifi
├ľ─čretim G├Ârevlisi
├ľ─čretim ├ťyesi
├ľ─čretmen
Padi┼čah
Pa┼ča
Pedagog
Pilot
Piskopos ( Hristiyan Din Adam─▒)
Psikolog
Redakt├Âr
Reisu'l-Hattatin
Reis├╝'l-Kurra
Reis├╝lk├╝ttab
Rekt├Âr
Ressam
Sadrazam
Sanat Tarihi
Seyyah (Gezgin)
Sinema
Siyaset├ži
Sosyolog
S├╝ryani Din Adam─▒
┼×air
┼×eyh
┼×eyh├╝lislam
Tabip/Doktor
Tarih├ži
Tasavvuf ┼×eyhi
Terc├╝man
Te┼črifat├ž─▒
Ulum-i Diniye
Vaiz
Vakan├╝vist
Vali
Veteriner
Veziriazam
Yarg─▒├ž
Yazar


el Biruni Muhammed b. Ahmed Ebur Reyhan

 Yazar Detay─▒ Yazar No : Y- 4581  
K├╝nyesi/Titri Lakab─▒ Tabakas─▒ E-mail
Do─čum Yeri Tarihi ├ľl├╝m Yeri Tarihi
Kâs 973 1061
G├Ârev Ald─▒─č─▒ E─čitim Kurumu Mezun Oldu─ču E─čitim Kurumu
   
G├Ârevi Uzmanl─▒k Alan─▒
─░lim Adam─▒, Tarih, Dinler Tarihi, Astronomi, Co─črafya Bilgini, Fizik,
Bildi─či Diller Mezhebi
       
Yazar No: 4581 Hit : 6531 Hata Bildirimi Tavsiye Et

   Yazara ait Kitaplar E-Kitaplar Makaleler ┼×iirler Hikayeler Fetvalar
   Yazar Hakk─▒ndaki Tan─▒t─▒m Kitaplar─▒ Tan─▒t─▒m Makaleleri        

Yazar─▒n Kitaplar─▒
# Kitap Ad─▒
1 Tercemetu Kitabi Batencel fi el Halas min el ─░rtibak
2 Temhid el Mustakar li Tahkiki Mane el Memer
3 Tahkiku ma li'l-Hind min mak├╝letin makbuletin fi'l- 'akl ev merzule
4 Tahdidu Nihayat el Emakin li Tashihi Mesafat el Mesakin / ě¬ěşě»┘Őě» ┘ć┘çěž┘Őěžě¬ ěž┘äěž┘ůěž┘â┘ć ┘äě¬ěÁěş┘Őěş ┘ůě│ěž┘üěžě¬ ěž┘ä┘ůě│ěž┘â┘ć
5 Risale fi Fihristi Kutubi Muhammed b. Zekeriyya er Razi
6 Makale fi Seyri Sehmuyi es Saade┬şti ve el ─×ayb
7 Makale fi istihraci el Evtar fi ed Daire bi havass─▒ el Hatti el Munhani fiha
8 Makale fi hikayeti tarik─▒'l-Hind fi'stihraci'l-umr
9 Makale fi en Niseb Elleti beyne el Filizzat ve el Cevahir fi el Hacm
10 Kitabu Tastihi es Suver ve Tebtihi el Kuver
11 Kitab fi istiabi el V├╝cuh el Mumkine fi Sanat el Usturlab
12 ─░fradu el Makal fi Emri el Ezlal (zilal)
13 Hikayetu el Aleti el M├╝semmat bi es-s├╝dsi el Fahri
14 Gurretu ez Zicat
15 Fi Ra┼čikati el Hind
16 et Tefhim fi Evaili S─▒naati et Tencim
17 es Saydene
18 es Saydele fi et T─▒b
19 el Kanun el Mesudi
20 el Cemahir fi el Cevahir
21 el Asar el Bakiye an el Kurun el Haliye

Yazar─▒n E-Kitaplar─▒
# Kitap Ad─▒

Yazar─▒n Makaleleri
# Makaleler Ad─▒

Yazar─▒n ┼×iirleri

Yazar─▒n Hikayeleri
Yazar─▒n Fetvalar─▒
# Fetva Ba┼čl─▒k

Yazar Hakk─▒ndaki Tan─▒t─▒m Kitaplar─▒
# Kitap Ad─▒

Yazar Hakk─▒ndaki Tan─▒t─▒m Makaleleri
# Makaleler Ad─▒

Hayat Hikayesi

el Biruni Muhammed b. Ahmed Ebur Reyhan
(├Â. 453/1061 [?])

Astronomi, matematik, fizik, t─▒p, co─črafya, tarih ve dinler tarihi ba┼čta olmak ├╝zere ├že┼čitli alanlarda ├Ânemli eserler veren, T├╝rk-─░sl├óm ve d├╝nya tarihinin en tan─▒nm─▒┼č ilim       adamlar─▒ndan biri.
3 Zilhicce 362 (4 Eyl├╝l 973) tarihinde H├órizm'in merkezi K├ós'ta do─čdu. Ceyhun nehrinin a┼ča─č─▒ k─▒sm─▒nda yer alan bu ┼če­hir o d├Ânemde H├órizm ad─▒yla da an─▒ld─▒­─č─▒ndan B├«r├╗n├« el-H├órizm├« nisbesiyle de bilinmektedir. Ancak kendisinden ├Ânce ya┼čam─▒┼č olan ├╝nl├╝ matematik├ži H├órizm├« (Muhammed b. M├╗s├ó) ile kar─▒┼čt─▒r─▒lmamas─▒ i├žin kaynaklarda H├órizm├« nisbesinden ├Ânce mutlaka B├«r├╗n├« nisbesi de zikredil­mi┼čtir.
B├«r├╗n├« nisbesinin men┼čei, anlam─▒ ve okunu┼čuyla ilgili olarak farkl─▒ g├Âr├╝┼čler vard─▒r. B├«r├╗n├«'nin eserlerinden olup Gazanfer-i Tebr├«z├«'nin hatt─▒yla yaz─▒lm─▒┼č olan Leiden'deki Fihrist n├╝shas─▒nda ve m├╝s- tensihin "el-M├╝┼č┼č├óte" ba┼čl─▒─č─▒yla yazd─▒─č─▒ ekte, ├Âzellikle B├«r├╗n├« hayatta iken (10251 yaz─▒lm─▒┼č olan ve m├╝ellif hatt─▒ olup olma­d─▒─č─▒ tart─▒┼čmal─▒ bulunanTahd├«d├╝ nih├ó- y├óti'l-em├ókin'in i├ž kapa─č─▒nda kelimenin "el-Beyr├╗n├«" ┼čeklinde harekelenmi┼č ol­mas─▒, baz─▒ ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n bu ┼čekli ter­cih etmelerine yol a├žm─▒┼čt─▒r (mesel├ó bk. Say─▒l─▒, Beyru.ni ye Arma─čan,s. 6). ─░ranl─▒ ta­n─▒nm─▒┼č edebiyat├ž─▒ Muhammed Mu├«n ise her iki telaffuzun ayn─▒ anlama geldi─či g├Âr├╝┼č├╝ndedir (bk. Tebr├«z├«, Burh├ón-─▒ K├ó­t─▒*[Muhammed Mu├«n'in notu], I, 336). An­cak bu kelime tarih ve biyografi kitap­lar─▒nda, ansiklopedi mahiyetindeki kla­sik kaynaklar─▒n ├žo─čunda "el-B├«r├╗n├«" ┼ček­linde verilmekte, men┼čei ve anlam─▒na dair tart─▒┼čmalar da genellikle bu oku­nu┼ča g├Âre yap─▒lmaktad─▒r. Ayr─▒ca modern ara┼čt─▒rmalar─▒n b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝nde bu okunu┼č tercih edilmi┼čtir (bk. bibi.). Bey- hak├«, B├«r├╗n'u bir ┼čehir ismi olarak zikre­derse de (Tetimme,s. 62) H├órizm'de b├Ây­le bir ┼čehrin mevcudiyetinden klasik kay­naklarda s├Âz edilmemektedir. Fars├ža'da "d─▒┼č" anlam─▒na gelen b├«r├╗n kelimesin­den hareket eden baz─▒ m├╝ellifler, "B├«r├╗- n├«" nisbesinin "d─▒┼čar─▒dan gelen, ta┼čral─▒, yabanc─▒" anlam─▒nda kullan─▒ld─▒─č─▒ g├Âr├╝┼č├╝n­dedirler (Y├ók├╝t, VI, 308; Sem an├«, s. 392). Ancak K├ós'ta do─čdu─ču kesin olan ve H├ó- rizm'den "vatan─▒m" ┼čeklinde s├Âz eden B├«r├╗n├«'nin (Tahd├«d,s. 81) ta┼čral─▒l─▒─č─▒n─▒ yi­ne H├órizm s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde d├╝┼č├╝nmek ge­rekir. Dolay─▒s─▒yla onun H├órizm'in mer­kez├« b├Âl├╝mlerinde de─čil civar semtlerin­den birinde do─čdu─čunu kabul etmek ak­la uygundur. Nitekim bu nisbe proble­mini ├ž├Âzmek maksad─▒yla Berlin'den Bu- hara'ya giden E. Sachau, burada insan­lar─▒n "┼čehrin i├žinden" veya "d─▒┼č─▒ndan" di­ye nitelendirildi─čini tesbit etmi┼čtir. B├«­r├╗n├« do─čmadan ├Ânce ailesinin ba┼čka bir yerden gelerek K├ós'a yerle┼čmi┼č olmas─▒ dolay─▒s─▒yla da ona "ta┼čral─▒" anlam─▒nda B├«r├╗n├« denmi┼č olabilir.
B├«r├╗n├«'nin ailesine dair bilgi yoktur. Kendisi de bir ┼čiirinde dedesi ve s├╝l├óle­si hakk─▒nda bilgisi olmad─▒─č─▒n─▒, hatta ba­bas─▒n─▒ bile tan─▒mad─▒─č─▒n─▒ belirtmektedir. Ayn─▒ ┼čiirde babas─▒ hakk─▒nda "Eb├╗ Leheb", annesi hakk─▒nda da "hamm├ólet├╝'l-ha- tab" gibi garip tabirler kullanan B├«r├╗n├«'- nin bunlarla neyi kastetti─či a├ž─▒k de─čil­dir. B├«r├╗n├«'nin s├Âz konusu imalar─▒yla soy sop veya ├Âvg├╝ ve yerginin ├Ânemli olma­d─▒─č─▒n─▒ vurgulamak istedi─či ileri s├╝r├╝l­m├╝┼č ya da bu konuda yorumdan ka├ž─▒­n─▒lm─▒┼čt─▒r. B├«r├╗n├«'nin mevcut eserlerinin hi├žbirinde kendi milliyeti hakk─▒nda her­hangi bir a├ž─▒klamaya rastlanmamakta- d─▒r. H├órizm b├Âlgesinde Fars, T├╝rk ve So─čd unsurlar─▒n birlikte bulunmas─▒ bu konuda tahminde bulunmay─▒ g├╝├žle┼čtir­mekle birlikte yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar T├╝rk oldu─ču ihtimalini kuvvetlendirmektedir. Her ┼čeyden ├Ânce B├«r├╗n├«'yi, Arap veya Fars ─▒rk─▒ hakk─▒nda yazd─▒klar─▒ndan her­hangi birine dayanarak Arap veya ─░ranl─▒ yahut daha da ├Âteye giderek ─░ran milli­yet├žisi sayan g├Âr├╝┼čler mesnetsizdir. ├ç├╝n­k├╝ B├«r├╗n├«'nin her iki ─▒rk i├žin de lehte ve aleyhte de─čerlendirmeleri vard─▒r (bk. Tah­d├«d,s. 11; el-├é┼č├ór├╝'l-b├ók─▒ye,s. 52; Tem- h├«d├╝'l-m├╝stakar,s. 13-17; el-K├ón├╗nul- Mes^├╗d├«,III, 1469; el-Cem├óhir,s. 23; Tah- kiku m├ó li'l-Hind,s. 367). Ayr─▒ca Arap├ža ve Fars├ža'n─▒n kendi ana dili olmad─▒─č─▒n─▒ belirtmektedir (Kit├ób├╝'s-Saydele[mukad­dime], s. 31). Ana dilinin So─čdca olmas─▒ ihtimali de zay─▒ft─▒r; ├ž├╝nk├╝ ara┼čt─▒rmalar So─čdca'n─▒n o d├Ânemde bir k├╝lt├╝r ve me­deniyet dili oldu─čunu ortaya koymu┼čtur. Halbuki B├«r├╗n├« kendi ana dilinin bir ilim dili olmad─▒─č─▒n─▒ hay─▒flanarak s├Âylemekte­dir (bk. a.y.). Eserlerindeki Arap├ža'n─▒n kullan─▒m─▒nda rastlanan gariplikler Pe- ├ženek├že'nin tesirine ba─članabilece─či gi­bi s─▒k s─▒k Pe├ženek s├Âyleyi┼čiyle T├╝rk├že ke­limeler kullan─▒lmas─▒ da T├╝rk as─▒ll─▒ oldu­─ču ihtimalini kuvvetlendirmektedir. Bun­dan ba┼čka B├«r├╗n├«'nin hen├╝z ├žocukken K├ós'ta saraya il├ó├ž getiren ihtiyar bir T├╝rkmen'le kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒n─▒ bildirmesi [el- Cem├óhir,s. 205-206), ilk rasatlar─▒n─▒ T├╝rk- ler'le mesk├╗n b├Âlgelerde yapmas─▒, K─▒tay Han'─▒n el├žilerine sorular sormas─▒, kendi­sine ya─čmur ta┼č─▒ getiren bir T├╝rk'le ko­nu┼čmas─▒ (Tahd├«d,s. 80; el-Cem├óhir, s. 219), onun T├╝rk├že bildi─činin ve T├╝rk ol­du─čunun ├Ânemli i┼čaretleridir. Sonu├ž ola­rak B├«r├╗n├«'nin, bizzat kendi ifadesiyle "asl├« H├órizmliler"den olmay─▒p (el-├é┼č├ór├╝'l- b├ók─▒ye,s. 39) K├ós ┼čehrinin "b├«r├╗n''undan yahut d─▒┼čar─▒dan bu ┼čehre g├Â├ž etmi┼č bir T├╝rk ailesine mensup oldu─ču s├Âylenebi­lir. Zira B├«r├╗n├«'nin do─čumundan ├Ânce bu y├Ârelere T├╝rkler g├Â├ž etmi┼čti ve H├órizm'in yerlileriyle T├╝rkler aras─▒nda derin m├╝­nasebetler vard─▒.
B├«r├╗n├«'nin ailesi, soyu ve milliyeti hak- k─▒ndaki belirsizli─če kar┼č─▒l─▒k onun ├žocuk­lu─čundan beri ara┼čt─▒rmac─▒ bir ruha sa­hip oldu─ču, ├že┼čitli konular─▒ ├Â─črenmek i├žin a┼č─▒r─▒ bir istek duydu─ču bilinmekte­dir (Kit├ób├╝'s-Saydele[mukaddimel, s. 34). Esasen bu bilgin ailesi, soyu ve milliyeti hakk─▒nda fazla a├ž─▒klamada bulunmay─▒ gereksiz g├Ârm├╝┼č, ancak kendi ┼čahs├« ha­yat─▒ ve entellekt├╝el ser├╝veniyle ilgili ay­r─▒nt─▒lardan s─▒k s─▒k s├Âz etmi┼čtir.
B├«r├╗n├«'nin "g├Âlgelerinde nimetlendi─čini" s├Âyledi─či Afrigo─čullar─▒'ndan H├órizm- ┼čahlar'─▒n himayesine ne ┼čekilde girdi─či bilinmemektedir. Ancak kendisinin, da­ha ├žocukken saraya il├ó├ž getiren bir T├╝rk­men'in ba┼č─▒na gelenlere bizzat ┼čahit ol­du─čuna dair ifadeleri (el-Cem├óhir,s. 205- 206), k├╝├ž├╝k denebilecek bir ya┼čta H├órizm┼čahlar'─▒n himayesine girdi─čini ve sa­ray terbiyesiyle yeti┼čti─čini g├Âstermek­tedir. ├ľzellikle bu s├╝l├óleden tan─▒nm─▒┼č ├ólim ve matematik├ži Eb├╗ Nasr ─░bn Irak, onun ─░lm├« hayata iyi bir ba┼člang─▒├ž yap­mas─▒n─▒ temin eden ├Ânemli bir simad─▒r. Ba┼čkas─▒ i├žin kullanmad─▒─č─▒ "├╝stad─▒m" s├­z├╝n├╝ bu hocas─▒ i├žin kullanan B├«r├╗n├«, on­dan ├ľklit geometrisiyle Batlamyus astro­nomisini okudu. ─░rak ailesinin ve bu aile­ye mensup Mans├╗r'un B├«r├╗n├«'nin e─čiti­mine ├Âzel bir ihtimam g├Âsterdi─či ve onun yeti┼čmesi i├žin ├že┼čitli imk├ónlar─▒ seferber etti─či anla┼č─▒lmaktad─▒r. ─░bn Irak d─▒┼č─▒nda Abd├╝ssamed b. Abd├╝ssamed el-Hak├«m'- den de dersler alan B├«r├╗n├«'nin uzun s├╝­reli bir ├Â─črenim hayat─▒ olmad─▒─č─▒, daha ├žok kendi kendini yeti┼čtirdi─či bilinmek­tedir. Bu husus, onun sahip oldu─ču ara┼č­t─▒rma ruhu ve ilm├« tecess├╝s├╝n yan─▒ s─▒ra erken ya┼člarda eser vermi┼č olmas─▒ndan da ├ž─▒kar─▒labilir. Nitekim ilk rasad─▒n─▒ 380'- de (990) yapt─▒─č─▒na g├Âre (Tahd├«d,s. 234) daha on yedi ya┼č─▒nda iken ─░lm├« ├žal─▒┼čma­s─▒n─▒ verimli bir noktaya ula┼čt─▒rabilmi┼č demektir. Bu rasatlar s─▒ras─▒nda g├╝ne┼če bakmaktan g├Âzlerinin rahats─▒zlanmas─▒ ve rasatlar─▒n─▒ g├╝ne┼čin sudaki aksine ba­karak s├╝rd├╝rmesinden de sahip oldu─ču azim ve h─▒rs─▒n derecesini anlamak m├╝m­k├╝nd├╝r (a.g.e., s. 135-136). Yine ayn─▒ ya┼č­larda yar─▒m derecelik b├Âl├╝mlere ayr─▒l­m─▒┼č bir ├žember ile K├ós boylam─▒ndan g├╝­ne┼čin y├╝ksekli─čini ├Âl├žerek ┼čehrin enlem derecesini hesaplam─▒┼čt─▒r. Yirmi iki ya┼č─▒n­da iken de bir g├Âzlemler ve ├Âl├žmeler di­zisi planlam─▒┼č, di─čer baz─▒ gere├žlerin yan─▒ s─▒ra ├žap─▒ 8 m. olan bir astronomik ├žem­ber haz─▒rlam─▒┼čt─▒r.
Fakat B├«r├╗n├«'nin bu huzurlu devresi uzun s├╝rmemi┼čtir. Yirmi iki ya┼č─▒na he­n├╝z girmi┼č ve H├órizm saray─▒nda mevki sahibi olmu┼č bu gen├ž ilim adam─▒ i├žin si­yas├« iktidar─▒n el de─či┼čtirmesiyle s─▒k─▒nt─▒l─▒ bir d├Ânem ba┼člayacakt─▒r. 995 y─▒l─▒nda Ceyhun nehrinin ├Âte yakas─▒nda bulunan Me'm├╗n├«ler'in K├ós'a sald─▒r─▒p H├órizm┼čah- lar'─▒ tarihten silmeleri ve H├órizm idare­sinin G├╝rgen├ž merkezli yeni bir siyas├« iktidara ba─članmas─▒ ├╝zerine B├«r├╗n├« K├ós'─▒ terketti. Bundan sonra nereye gitti─či konusunda kesin bilgi yoktur. Ancak bir s├╝re Rey'de kald─▒─č─▒ ve bir yoksulluk d├­nemi ya┼čad─▒─č─▒ bilinmektedir (el-├é┼č├ór├╝'l- b├ók─▒ye, s. 338). Ayr─▒ca B├«r├╗n├« Rey'de s├╝r­d├╝r├╝len rasat ├žal─▒┼čmalar─▒ndan da bah­setmektedir. O d├Ânemde B├╝veyh├«ler'in idaresinde bulunan Rey'de h├╝k├╝mdar Fahr├╝ddevle'nin emriyle Eb├╗ Mahm├╗d el-Hucend├« (├Â. 390/1000) taraf─▒ndan b├╝­y├╝k bir sekstant yap─▒lm─▒┼č ve g├╝ne┼čin o boylama giri┼člerini g├Âzetlemekte kulla­n─▒lm─▒┼čt─▒. B├«r├╗n├«, ad─▒n─▒ h├╝k├╝mdardan alan Fahr├« Sekstant─▒'n─▒ tarif etmi┼č ve bizzat Hucend├«'den elde etti─či bilgilere daya­narak yap─▒lan rasatlar─▒ Hik├óyet├╝'l-├óle- ti'l-m├╝semm├ót bi's-s├╝dsi'l-Fahr├« adl─▒ risalesinde ayr─▒nt─▒lar─▒yla kaydetmi┼čtir. B├«­r├╗n├« K├ós'─▒ 995'te terketti─čine ve Hucen- d├« 1000 y─▒l─▒nda ├Âld├╝─č├╝ne g├Âre ikisinin Rey'de g├Âr├╝┼čmeleri herhalde ┼čehri terkedi┼č tarihinden fazla uzak de─čildir. Onun 997 y─▒l─▒nda K├ós'a geri d├Ând├╝─č├╝ kesin­dir. Nitekim B├«r├╗n├«, 24 May─▒s 997 tari­hinde daha ├Ânce kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č bir ran­devu ile burada b├╝y├╝k ─░sl├óm matema­tik├žisi ve astronomu Eb├╝'l-Vef├ó el-B├╗z- c├ón├« ile bulu┼čmu┼č ve ikisi birlikte ay tu­tulmas─▒n─▒ g├Âzlemlemi┼člerdir (Tahd├«d, s. 236). Bu arada G├«l├ón ┼čehrine de gitmi┼č olma ihtimali mevcuttur. Zira Kit├ób├╝ Mak├ól├«di cilmi'l-hey'e adl─▒ eserini bu ┼čehrin h├╝k├╝mdar─▒ ya da valisi olan Mer- z├╝b├ón b. R├╝stem'e ithaf etti─či bilinmek­tedir. Ayr─▒ca B├«r├╗n├« 1000 y─▒l─▒nda bitirdi─či el-├és├ór├╝'l-b├ók─▒ye adl─▒ eserinde G├«l├ón ispehbedinin huzurunda bulundu─čundan bahsetmektedir (Kennedy, DSB, II, 149).
Ayn─▒ y─▒l B├«r├╗n├«'nin Buhara'da da bulun­du─ču bilinmektedir. Kendisi, 997 y─▒l─▒nda S├óm├ón├«ler'in taht─▒na ge├žen ve saltanat─▒ yaln─▒zca iki y─▒l s├╝ren II. Mans├╗r'un sara­y─▒nda himaye g├Ârm├╝┼čt├╝r. Hatta ├žok son­ralar─▒ yazd─▒─č─▒ bir ┼čiirinde onun ilk h├ómi­si oldu─čunu zikretmektedir (a.g.e., II, 148). Bu arada 155 y─▒l boyunca C├╝rc├ón, G├«l├ón, Taberistan ve Kuhistan gibi yer­leri h├ókimiyetlerinde tutmu┼č olan Ziy├ó- r├«ler'in h├╝k├╝mdar─▒ K├ób├╗s b. Ve┼čmg├«r C├╝r- c├ón'dan s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝ ve Horasan Emirli- ─či'nin deste─čiyle taht─▒na yeniden kavu┼č­mak istiyordu. 998'de C├╝rc├ón'a geri d├Ân­d├╝─č├╝nde beraberinde art─▒k hizmetine girmi┼č olan B├«r├╗n├«'yi de getirmi┼čti. B├«r├╗­n├«'nin yeni h├ómisi K├ób├╗s b. Ve┼čmg├«r'den pek ho┼članmad─▒─č─▒, ancak ona kar┼č─▒ min­net duygular─▒ besledi─či bilinmektedir. ├élim ve edip bir ki┼či olan K├ób├╗s B├«r├╗n├«'­nin ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ desteklemi┼č, o da el- ├és├╗r├╝'l-b├ók─▒ye adl─▒ eserini bu h├╝k├╝m­dara ithaf etmi┼čtir. Eserinin ├že┼čitli yer­lerinde K├ób├╗s'u ├Âvm├╝┼č ve lakap kabul etmedi─činden ├Ât├╝r├╝ onu takdir etti─čini belirtmi┼čtir. B├«r├╗n├«'nin ─░bn S├«n├ó ile soru­lu cevapl─▒ tart─▒┼čmaya bu d├Ânemde gir­di─či san─▒lmaktad─▒r (Hamarneh, Hamdard Medicus, XXXI/ 2, s. 6).
B├«r├╗n├«, C├╝rc├ón'da kendisine g├Âsterdi­─či b├╝y├╝k ilgi ve tan─▒d─▒─č─▒ imtiyazlara ra─č­men kat─▒ kalpli buldu─ču K├ób├╗s'u (Y├ók├╝t, VI, 312), G├╝rgen├ž'teki Me'm├╗n├«ler h├óne- dan─▒ndan Eb├╝'l-Hasan Ali b. Me'm├╗n'un daveti ├╝zerine 1009 y─▒l─▒nda terketti. Bu tarihi 1003 olarak g├Âsteren bir g├Âr├╝┼č de vard─▒r. Zira B├«r├╗n├«, 1003 y─▒l─▒n─▒n 19 ┼×ubat ve 14 A─čustosunda C├╝rc├ón'da iki defa ger├žekle┼čtirdi─či ay tutulmas─▒yla ilgili g├Âz­lemlerinin ├╝├ž├╝nc├╝s├╝n├╝ ertesi y─▒l─▒n 4 Ha­ziran─▒nda G├╝rgen├ž'te tekrarlam─▒┼čt─▒r. Bu­na g├Âre 1003'te C├╝rc├ón'─▒ terketmi┼č ve G├╝rgen├ž'e yerle┼čmi┼č olmas─▒ gerekir (Ken­nedy, DSB, II, 149). Ancak onun ├╝├ž├╝nc├╝ rasad─▒n─▒ G├╝rgen├ž'te ikamete devam et­mi┼č olmas─▒n─▒n kesin delili saymak fazla iddial─▒ olacakt─▒r. Nitekim 997'de K├ós'a tekrar d├Ân├╝p Eb├╝'l-Vef├ó el-B├╗zc├ón├« ile ortak rasat faaliyetlerini ger├žekle┼čtirmi┼č (yk. bk.), fakat orada kalmam─▒┼čt─▒r.
B├«r├╗n├«'nin K├ób├╗s'tan sonraki yeni h├ómileri olan Me'm├╝n├«ler de ger├žekte S├óm├ón├«ler'e vergi ├Âdeyen ba─č─▒ml─▒ bir tah­t─▒n temsilcileriydi. Onlar─▒n y─▒k─▒lmas─▒ndan sonra Gazneliler'in h├ókimiyeti alan─▒na girmi┼čler, ancak yine de yar─▒ ba─č─▒ms─▒z ka­labilmi┼člerdir. Bu s├╝l├óleden Eb├╝'l-Hasan Ali'nin yak─▒n deste─čini kazanan ve ├Âl├╝­m├╝nden sonra karde┼či H├órizm┼čah Eb├╝'l- Abbas Me'm├╗n b. Me'm├╗n'un himayesi­ne giren B├«r├╗n├«, onun kendisini ├╝ne ve refaha kavu┼čturdu─čunu kaydetmekte­dir. ┼×ahs─▒ i├žin Eb├╝'l-Abbas'─▒n saray─▒nda bir daire tahsis edilen bilgin ayn─▒ zaman­da bir m├╝┼čavir olarak da ├žal─▒┼čt─▒. Kendi­sine sa─članan siyas├« ve ─░lm├« imk├ónlar sa­yesinde ara┼čt─▒rmalar─▒n─▒ C├╝rc├ón'da oldu­─čundan daha verimli olarak s├╝rd├╝rme imk├ón─▒ buldu. Onun bizzat yapt─▒─č─▒ ve "┼×a­h─▒n ├çemberi" ad─▒n─▒ verdi─či astronomi ale­tini Eb├╝'l-Abbas'a ithaf etmesi, h├╝k├╝m­dara kar┼č─▒ duydu─ču minnet duygusunun bir ifadesidir (el K├ónunu l-Mesc├╗d├«, II, 612). Bu ─░lm├« ├žal─▒┼čmalar─▒ s─▒ras─▒nda ├╝nl├╝ hekim Eb├╗ Sehl ├«s├ó el-Mes├«h├« ile de ve­rimli m├╝nasebetler kurmu┼čtur.
B├«r├╗n├«'nin G├╝rgen├ž'i bir ikametg├óh ola­rak samimiyetle benimsedi─či anla┼č─▒lmak­tad─▒r. Nitekim kendisi bu ┼čehirden "va­tan─▒m" diye bahsetmekte, ancak ├╝stlen­mek zorunda kald─▒─č─▒ idari ve siyas├« g├­revlerin ─░lm├« faaliyetlerini bir ├Âl├ž├╝de en­gelledi─čini vurgulamaktad─▒r (Tahd├«d, s. 81). Do─čum yeri ve as─▒l vatan─▒ olan K├ós'─▒n art─▒k G├╝rgen├ž'e ba─čl─▒ olmas─▒ndan ├Ât├╝r├╝ de bu s├Âz├╝ sarfetmi┼č olabilir. ├ľyle anla­┼č─▒l─▒yor ki B├«r├╗n├«, H├órizm┼čah Eb├╝'l-Abb├ós Me'm├╗n'un ├Ân├╝ne getirdi─či siyas├« ve ─░da­r├« meseleleri ├ž├Âz├╝me kavu┼čturmada ol­duk├ža ba┼čar─▒l─▒ idi. ├ľzellikle H├órizm'in Gazneliler ve Karahanl─▒lar'la m├╝nasebe­tinde ├Ânemli roller ├╝stlenmi┼čtir. 1014 y─▒­l─▒nda Gazneli Mahmud'un H├órizm'de do─črudan h├ókimiyet sa─člama giri┼čimin­de bulunmas─▒yla gerginle┼čen siyas├« or­tam, Eb├╝'l-Abbas Me'm├╗n'un Gazneli otoritesini kabul etmesine ra─čmen or­dunun ve di─čer emirlerin buna yana┼čma- mas─▒yla tam bir karga┼čaya d├Ân├╝┼čm├╝┼č­t├╝. ─░syan eden ordu Mahmud'un eni┼čte­si olan Me'm├╗n'u ├Âld├╝r├╝nce Mahmud bunu f─▒rsat bilip H├órizm'i ├╝lkesine kat­m─▒┼čt─▒. Bu geli┼čmeler B├«r├╗n├«'nin hayat─▒n­da yepyeni bir d├Ânemin ba┼člang─▒c─▒n─▒ olu┼č­turdu. ├ç├╝nk├╝ Mahmud geri d├Ânerken B├«­r├╗n├« ve hocalar─▒ Eb├╗ Nasr ─░bn Irak Man- s├╗r, Abd├╝ssamed ve yine G├╝rgen├ž'te ─░l­m├« m├╝nasebet kurdu─ču Eb├╝'l-Hayr el- Hamm├ór'─▒ da Gazne'ye g├Ât├╝rm├╝┼čt├╝. Bu s─▒rada B├«r├╗n├« k─▒rk d├Ârt ya┼č─▒ndayd─▒.
B├«r├╗n├« i├žin H├órizm devresinin bitip Gaz- ne devresinin ba┼člamas─▒ s─▒k─▒nt─▒l─▒ olmu┼č­tur. Daha ├Ânceki siyas├« durumu sebebiy­le Nandana Kalesi'nde bir s├╝re g├Âz hap­sinde tutulan B├«r├╗n├«, bu mahrumiyet g├╝nlerinde bile ─░lm├« ├žal─▒┼čmalardan uzak kalmad─▒ ve orada sa─člayabildi─či aletler­le ├že┼čitli astronomik g├Âzlem ve hesap­lamalar yapt─▒ (1018). Gazneli Mahmud'- la ├Ânceleri yak─▒n ili┼čki kuramamas─▒na ra─čmen kendisine resmen yard─▒mda bu­lunuldu─ču da bilinmektedir. Bu iki me┼č­hur siman─▒n birbirine yakla┼čmas─▒nda Hint tap─▒naklar─▒ndan al─▒nan bir de─čerli ta┼č─▒n rol├╝ olmu┼čtur. B├«r├╗n├«'nin s├Âz konusu s─▒­k─▒nt─▒l─▒ d├Ânemi herhalde yaln─▒zca kendi psikolojik durumundan kaynaklanm─▒yor­du. Gazne'de ara┼čt─▒rma ruhuna sahip bilginlerin varl─▒─č─▒na pek tahamm├╝l g├Âs­teremeyen ve onlar─▒ sap─▒kl─▒k ve z─▒nd─▒k­l─▒kla su├žlayan bir zihniyet h├ókimdi (Tah­d├«d, s. 3-4). Nitekim B├«r├╗n├«'nin hocas─▒ Ab­d├╝ssamed dinsizlik ve Karmat├«lik'le it­ham edilerek ├Âld├╝r├╝ld├╝. Ayn─▒ su├žlama­lar B├«r├╗nFye de y├Âneltildi, fakat etkili olmad─▒. ├ç├╝nk├╝ B├«r├╗n├«, hen├╝z yirmi yedi ya┼č─▒nda iken Karmat├«ler hakk─▒nda Kit├ób f├« ahb├óri'l-m├╝beyyida ve'l-Kar├ómita adl─▒ bir eser yaz─▒p tehlikeye dikkatleri ├žekmi┼č biri olarak kendisini rahatl─▒kla temize ├ž─▒karma imk├ón─▒na sahipti (e/-A┼č├ó- r├╝'l-b├ók─▒ye, s. 211, 213). Dinsizlik su├žla­mas─▒n─▒ hakl─▒ ├ž─▒karacak bir delil de yok­tu. Sonu├ž olarak B├«r├╗n├« bu su├žlamalar­dan ─░lm├« seviyesinin de yard─▒m─▒yla kur­tuldu. B├«r├╗n├« ile Gazneli Mahmud ara­s─▒nda ba┼člang─▒├žta h├╝k├╝m s├╝ren so─čuk­lu─čun sebeplerinden biri de Mahmud'un veziri ve dan─▒┼čman─▒ MeymendFdir. Fir- devs├« de onun y├╝z├╝nden ├╝nl├╝ hicviyesi­ni yaz─▒p ├╝lkeden ka├žm─▒┼čt─▒. Ancak B├«r├╗n├« s─▒k─▒nt─▒lara sab─▒r ve metanetle g├Â─č├╝s ger­mi┼č, bu tavr─▒ Mahmud ile aralar─▒nda de­rin ve samimi bir m├╝nasebetin olu┼čma­s─▒na zemin haz─▒rlam─▒┼čt─▒r. Nitekim yaz─▒­lar─▒nda Mahmud'un kendisinden hi├žbir nimeti esirgemedi─čini, Gazne'deki ilm├« ├ževrelerin Mahmud'a b├╝y├╝k itibar g├Âs­terip pe┼činden ko┼čtuklar─▒n─▒, onun izzet ota─č─▒ ve devletin dayana─č─▒ oldu─čunu, "Do─ču'nun ba┼č┼čehri" diye and─▒─č─▒ Gazne' nin de ikinci vatan─▒ olaca─č─▒n─▒ kaydetmi┼č­tir. B├«r├╗n├«'nin Mahmud zaman─▒nda ─░s­l├óm ├óleminin geni┼člemesinden b├╝y├╝k bir sevin├ž duydu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r (el-K├ó- ndnul-Mesc├╗d├«, II, 688; ayr─▒ca bk. Tah­d├«d, S. 35, 213, 214).
B├«r├╗n├«'nin, ├Âl├╝m├╝n├╝n ard─▒ndan "├óle­min aslan─▒", "zaman─▒n yeg├ónesi" diye s├Âz etti─či Gazneli Mahmud (Tahkiku m├ó li'l- Hind, s. 342) saray─▒n─▒ edip, ┼čair ve bil­ginlere daima a├ž─▒k tutmu┼č, bu arada Ker- r├óm├«ler'i, Karmat├«ler'i ve ┼×i├«ler'i takip et­tirmi┼čtir. Gereksiz tart─▒┼čma ├ž─▒karan ba­z─▒ kitaplar─▒ da yakt─▒rm─▒┼čt─▒r. Bu ortamda B├«r├╗n├« Gazne'ye geli┼činden itibaren ilk on y─▒l i├žinde olduk├ža verimli bir ilm├« fa­aliyet imk├ón─▒ bulmu┼č, astronomi, mate­matik ve fizikle ilgili ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ derin­le┼čtirmi┼čtir. Hindistan'─▒ konu alan ├╝nl├╝ Tahkiku m├ó li'l-Hind adl─▒ eseri de bu d├Ânemin bir ├╝r├╝n├╝d├╝r.
Sultan Mahmud 1002-1026 y─▒llar─▒ ara­s─▒nda Hint k─▒tas─▒nda tedric├« bir fetih ha­reketi s├╝rd├╝rm├╝┼č ve sonunda ─░ndus hav­zas─▒ ve Ganj vadisinin ├Ânemli bir b├Âl├╝­m├╝ ile g├╝neyde Hint Okyanusu'na kadar uzanan topraklar─▒ ele ge├žirmi┼čtir. B├«r├╗­n├« ─░sl├óm ├óleminin ├Ân├╝nde a├ž─▒lan bu yeni co─črafyaya b├╝y├╝k ilgi duymu┼č ve i├žinde ya┼čad─▒─č─▒ geni┼č imparatorlu─čun sa─člad─▒­─č─▒ imk├ónlardan faydalanarak Hindistan'─▒ tan─▒mak istemi┼čtir. VIII. y├╝zy─▒ldan itiba­ren Hint k├╝lt├╝r├╝n├╝n astronomi, mate­matik, t─▒p ve edebiyat ├╝r├╝nlerini terc├╝­meler yoluyla tan─▒m─▒┼č olan ─░sl├óm d├╝n­yas─▒ i├žin bu k─▒ta her zaman cazibesini korumu┼čtur.
├çe┼čitli vesilelerle Hindistan'─▒ ziyaret eden B├«r├╗n├« oraya ilk giden m├╝sl├╝man ├ólim de─čildi. Daha ├Ânce bir├žok kimse Sind'e, Sind'in g├╝ney k─▒y─▒lar─▒na, Hindis­tan'a gitmi┼č ve bu yerlerle ilgili kitaplar yazm─▒┼čt─▒. Ancak B├«r├╗n├«'nin gezileri ├žok haz─▒rl─▒kl─▒ ve dolay─▒s─▒yla verimli oldu. Da­ha ├Ânce kendisi gibi Gazne'ye getirilen Hintli bilginlerle tan─▒┼čm─▒┼č ve onlardan Sanskrit├že'yi bir ├Âl├ž├╝de ├Â─črenmi┼čti. Bu bilginlerle konu┼čtuk├ža Hindistan'a dair ilgisi artm─▒┼č ve ├Ânemli bilgiler edinmi┼č­ti. B├«r├╗n├«'nin Hindistan'a ka├ž defa ve hangi tarihlerde gitti─či kesin olarak bi­linmemektedir. Bununla birlikte S├╗me- n├ót ve M├╝ltan seferlerine kat─▒ld─▒─č─▒, Ku­zey Hindistan, Ke┼čmir ve Pencap b├Âlge­lerini gezip g├Ârd├╝─č├╝ kesindir. Pencap'- ta Hint bilginleriyle temas kurmu┼č, on­larla Sanskrit├že konu┼čulan ilm├« meclis­lerde tart─▒┼čarak takdirlerini kazanm─▒┼č­t─▒r. ├ľyle anla┼č─▒l─▒yor ki B├«r├╗n├« Hintli bilgin­ler ├╝zerinde ┼ča┼čk─▒nl─▒k ve hayranl─▒k uyan­d─▒ran bir etkiye sahip olmu┼čtur (Tahkik, s. 14-18).
├ľklid'in Unsurlar adl─▒ eseriyle Batlamyus'un el-Metisti' sini Sanskrit├že'ye (Ziauddin Ahmad, IC, V 119311, s. 348), Patanjali ve Samkhya'y\ da Arap├ža'ya ├že­virdi─čine bak─▒l─▒rsa B├«r├╗n├« giderek Sans­krit├že'ye iyice h├ókim olmu┼čtur. Onun Arap├ža'ya terc├╝mesini yetersiz buldu─ču Pan├žatantra masallar─▒n─▒ da Arap├ža'ya ├ževirmeye te┼čebb├╝s etti─či bilinmekte­dir. Ancak bu ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n en ├Ânemli meyvesinin Tahkiku m├ó li'l-Hind adl─▒ eseri oldu─ču belirtilmelidir. Gazne'de ge­├žirdi─či uzun y─▒llar boyunca yapt─▒─č─▒ ta­biat ara┼čt─▒rmalar─▒, astronomi g├Âzlemle­ri, matematik ├žal─▒┼čmalar─▒ yan─▒nda dev­let ricaliyle olan yak─▒nl─▒─č─▒n─▒n sa─člad─▒─č─▒ ├že┼čitli k├╝lt├╝rlerle m├╝nasebet imk├ón─▒n─▒ da daima de─čerlendirmesini bilmi┼čtir. Mesel├ó Volga boylar─▒ndaki T├╝rk hakan─▒­n─▒n 1024 y─▒l─▒nda el├ži olarak g├Ânderdi─či heyetle g├Âr├╝┼čerek bilgisini art─▒rmaya ├ža­l─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Kutup ├╝lkeleriyle temas ha­linde iken g├╝ne┼čin g├╝nlerce batmad─▒─č─▒­n─▒ s├Âyleyen bir heyet ├╝yesi Sultan Mah­mud'un din├« gayret ve ├Âfkesini hareke­te ge├žirmi┼č, ancak B├«r├╗n├«'nin araya gi­rip bunun tabii oldu─čunu belirtmesiyle sultan ikna olmu┼čtur (Y├ók├╝t, VI, 310). Yi­ne Gazne'ye 1027 y─▒l─▒nda gelen bir ├çin ve Uygur T├╝rk el├žilik heyetinden Uzakdo­─ču ile ilgili bilgiler edinmi┼čtir (Minorsky, s. 234).
Gazneli Mahmud'un 1030 y─▒l─▒ndaki ├Âl├╝­m├╝nden sonra tahta ge├žen o─člu Mesud da (1030-1041) bilginlere itibar eden bir ki┼čili─če sahipti. B├«r├╗n├« bu d├Ânemde sa­raydaki dan─▒┼čmanl─▒k g├Ârevinin yan─▒ s─▒ra ilm├« ara┼čt─▒rmalar─▒n─▒ yine s├╝rd├╝rd├╝. Tah­d├«d├╝ nih├óy├óti'l-em├ókin, Makale fi'stih- r├óti'l-evt├ór fi'd-d├ó'ire, Tahkiku m├ó li'l-Hind gibi Gazne d├Âneminin ├Ânemli eserlerine el - Kan├╗n├╝'l - Mes c├╗d├« adl─▒ eserini de ekleyerek ilm├« hayat─▒n─▒n zir­vesine ula┼čt─▒. Sultan Mesud'a ithaf edil­di─či i├žin bu ismi alan ve Orta├ža─č astrono­misi i├žin ├žok ├Ânemli sonu├žlar ihtiva eden bu kitap Batlamyus sistemiyle ├Ânemli farkl─▒l─▒klar arzediyordu. ├ľzellikle devrin­de arz─▒ merkez kabul eden anlay─▒┼ča kar­┼č─▒ d├╝nyan─▒n g├╝ne┼č etraf─▒nda d├Ânmesi durumunun astronomik olgular─▒ de─či┼č­tirmeyece─či g├Âr├╝┼č├╝n├╝ savundu. Sultan Mesud bu ithafa bir fil y├╝k├╝ g├╝m├╝┼č pa­ra ile mukabele ettiyse de B├«r├╗n├« bu ar­ma─čan─▒ geri ├ževirdi (Y├ók├╝t, VI, 310-311). B├«r├╗n├«'nin Sultan Mesud zaman─▒nda va­tan─▒n─▒ ziyaret etti─či ve bu vesile ile Cend'- de k─▒rk y─▒l boyunca arad─▒─č─▒ Mani'nin bir kitab─▒n─▒ elde etti─či kaydedilmektedir (Fih­rist, s. 33).
Uzun s├╝redir kendisini etkileyen ciddi bir hastal─▒─č─▒ altm─▒┼č iki ya┼člar─▒nda iken 1035 y─▒l─▒nda atlatt─▒─č─▒n─▒ belirten B├«r├╗ni nin (a.g.e., s. 35) ayn─▒ y─▒l Eb├╗ Bekir er- R├ózFnin eserlerine ait geni┼č bir katalog haz─▒rlad─▒─č─▒ bilinmektedir. ─░lerlemi┼č ya┼č─▒­na ra─čmen ─░lm├« faaliyetlerine ara verme­yen B├«r├╗n├«, Sultan Mesud'dan sonra o─č­lu Mevd├╗d'a da (1041-1049) el-Cem├óhir f├« macrileti'l-cev├óhir ve el-Kit├óbul- Mucanven bi'd-Dest├╗─▒ adl─▒ iki kitab─▒n─▒ ithaf etti. G├Ârme ve i┼čitmede g├╝├žl├╝k ├žek­meye ba┼člay─▒nca ├Â─črencilerinin en se├ž­kinlerinden olan Eb├╗ H├ómid Ahmed b. Muhammed en-Neh┼čeFyi yard─▒mc─▒ edin­di, ayr─▒ca kendisine yard─▒m eden bir Rum ara┼čt─▒rmac─▒ ile birlikte ├žal─▒┼čt─▒. B├«r├╗n├« son eseri olan Kit├ób├╝'┼č-┼×aydele fi't-t─▒bb'─▒ yazd─▒─č─▒nda seksen ya┼č─▒n─▒ ge├žmi┼čti. B├Ây- lece t─▒pla ilgili olarak ba┼člayan telif ha­yat─▒ t─▒bb├« bir eserle sona erdi. ├ľl├╝m├╝n­den az ├Ânce kendisini ziyarete gelen es­ki bir dostuyla yapt─▒─č─▒ fer├óiz hesapla­malar─▒ onun son teorik ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ olu┼č­turmu┼čtur. Gazne'de ├Âlen B├«r├╗n├«'nin ve­fat tarihi konusunda tek ve kesin bir ka­y─▒t mevcut de─čildir. Kendisi seksen ya­┼č─▒n─▒ ge├žti─činden bahsetti─čine g├Âre daha ├Ânce yayg─▒n kabul g├Âren 440 (1048) ta­rihi ge├žersiz olmaktad─▒r. Buna g├Âre B├«- r├╗nrnin 443 (1051) y─▒l─▒n─▒ idrak etti─či ke­sindir. Y├ók├╝t'un verdi─či tarih olan 403 (1012) istinsah hatas─▒ kabul edilip 453 olarak de─či┼čtirilirse ├Âl├╝m tarihi mil├ód├« 1061 olmaktad─▒r (Y├ók├╝t, VI, 638; kr┼č. Sa­y─▒l─▒, Beyruntye Arma─čan, s. 6).
─░lm├« ve Din├« ┼×ahsiyeti. B├«r├╗n├«'nin ─░lm├« y├Ân├╝n├╝ belirleyen en ├Ânemli ├Âzellikler­den biri, onun ├žok ├že┼čitli alanlarda ba­┼čar─▒l─▒ eserler verebilmi┼č olmas─▒d─▒r. ├ço­cuklu─čundan beri kendisinde mevcut olan ara┼čt─▒rma tutkusu, ├ža─č─▒n─▒n ─░lm├« ve felsef├« birikimini yeniden ├╝retici tarzda de─čerlendirme ba┼čar─▒s─▒yla birle┼čince d├­neminin zirveye ula┼čan isimlerinden biri olmu┼čtur. Nitekim Sarton onun ya┼čad─▒­─č─▒ d├Âneme "B├«r├╗n├« asrf demekte tered­d├╝t etmemi┼čtir. Yine Sarton onu "b├╝t├╝n zamanlar─▒n en b├╝y├╝k bilginlerinden biri" (Introduction, I, 707), Barthold ise "─░sl├óm ├óleminin en b├╝y├╝k bilgini" (─░sl├óm Mede­niyeti Tarihi, s. 52) ┼čeklinde niteler. B├«­r├╗n├«'nin ├Âzellikle tabii ve matematik ilim­lerdeki ba┼čar─▒s─▒ ve orijinalli─či g├Âz al─▒c─▒­d─▒r. Ayn─▒ ba┼čar─▒y─▒ g├Âsterdi─či be┼čer├« ilim­ler ve dinler tarihi sahas─▒ da onun ilm├« tavr─▒nda objektiflik ilkesinin belirgin tarz­da kendini g├Âsterdi─či alanlard─▒r. Bu ge­nel ilm├« ├žer├ževe i├žinde astronomi, arit- metik.geometri, fizik, kimya, t─▒p, ecza­c─▒l─▒k, tarih, co─črafya, filoloji ve etnoloji­den jeodezi, botanik, mineraloji, dinler ve mezhepler tarihine kadar otuza yak─▒n bilim dal─▒nda ├žal─▒┼čmalar, bulu┼člar ger├žek­le┼čtirmi┼č olan B├«r├╗n├«, yo─čun ilm├« faaliye­tinin yan─▒ s─▒ra din├« hassasiyetini daima korumas─▒n─▒ bilen bir ┼čahsiyettir. Onun t├╝kenmek bilmeyen ara┼čt─▒rma gayreti­ni, taviz vermez objektiflik endi┼česini ve ├žok samimi din├« duygular─▒ kendi ┼čahs─▒n­da ba┼čar─▒yla dengeledi─či ├Âncelikle belir­tilmelidir.
B├«r├╗n├«'nin ya┼čad─▒─č─▒ d├Ânemde zirveye ula┼čan ├Âteki ┼čahsiyetin ─░bn S├«n├ó olu┼ču, onun ─░sl├óm medeniyetinin en ├╝retken d├Ânemlerinde varl─▒k g├Âsterdi─činin ba┼č­ka bir g├Âstergesidir, e┼č-┼×if├ó3 gibi dev bir akl├« ilimler ansiklopedisinin, el-─░┼č├ó- r├ót ve't-tenb├«h├ót gibi veciz bir felsefe ┼čaheserinin yazar─▒ olan ─░bn S├«n├ó'n─▒n t─▒p­taki efsanev├« ┼č├Âhreti yan─▒nda metafizik ve psikolojideki derinli─čiyle de ├ža─čda┼č­lar─▒ndan ayr─▒ de─čerlendirilmesi gerekir; ancak buna kar┼č─▒l─▒k ├ža─čda┼č─▒ olan B├«r├╗­n├«'nin matematik, astronomi ve fizikte g├Âsterdi─či ba┼čar─▒ ─░bn S├«n├ó'ya nisbetle ile­ri bir ad─▒m say─▒lmal─▒d─▒r. Her ikisi de an- siklopedist olan bu iki b├╝y├╝k ├ólimi ay─▒­ran ├Âzellik, ─░bn S├«n├ó'n─▒n psikoloji ├╝zeri­ne temellendirilmi┼č bir metafizi─či ├Âne ├ž─▒karmas─▒, B├«r├╗n├«'nin ise matematik ve fizik ilimlere ├žok fazla ├Ânem verip me­tafizi─čin akla dayal─▒ spek├╝latif kan─▒tla­ma metoduna ─░bn S├«n├ó kadar fazla ilgi duymamas─▒d─▒r. Buna kar┼č─▒l─▒k g├Âzlem ve deneyi matematik diliyle a├ž─▒klamaya ver­di─či ├Ânem ve ilm├« metodoloji titizli─či B├«- r├╗nFyi Orta├ža─č'─▒n ├Âteki ├╝stad─▒ndan da­ha fazla modern ilim adam─▒ tipine yak­la┼čt─▒rm─▒┼čt─▒r. Belki bu e─čilimlerinin de et­kisiyle Aristocu felsefeyi fizik ve meta­fizik y├Ânleriyle yer yer ele┼čtirmi┼č ve Eb├╗ Bekir er-R├ózFnin klinik g├Âzlem ve de­neye dayal─▒ tecr├╝b├« yakla┼č─▒m─▒n─▒ kendisi­ne daha yak─▒n bulmu┼čtur.
─░bn S├«n├ó ile ger├žekle┼čtirdi─či yaz─▒┼čma­larda onun bu tavr─▒, yahut ikisi aras─▒n­daki fark belirgin ┼čekilde kendisini g├Âs­termektedir. B├«r├╗n├«'nin yirmi d├Ârt ya┼č­lar─▒nda iken Buhara'da hen├╝z on yedi ya┼č─▒nda bir gen├ž olan ─░bn S├«n├ó ile tan─▒┼č­t─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r. B├«r├╗n├«'nin "f├óz─▒l de­likanl─▒" olarak zikretti─či (el-├é┼č├ór├╝'l-b├ók─▒- ye, s. 257) bu gen├žle daha sonra sorulu cevapl─▒ yaz─▒┼čmalarda bulunmas─▒nda her­halde bu tan─▒┼čman─▒n da rol├╝ olmu┼čtur. Hatta bu diyaloglar─▒n yaz─▒ya d├Âk├╝ld├╝─č├╝ metinlerdeki anlat─▒mdan, s├Âz konusu sorulu cevapl─▒ tart─▒┼čmalar─▒n hem yaz─▒┼č­ma yoiuyla hem de y├╝zy├╝ze ger├žekle┼čti­─či intiba─▒ uyanmaktad─▒r. Bu metinlerden Ecvibe can ca┼čri mes├ó 'il ba┼čl─▒─č─▒n─▒ ta┼č─▒­yan ris├ólenin ─░bn S├«n├ó taraf─▒ndan kale­me al─▒nmakla birlikte B├«r├╗n├«'ye cevap olarak yaz─▒lmad─▒─č─▒ ileri s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Ri­s├ólenin B├«r├╗n├«'ye kar┼č─▒ yaz─▒lm─▒┼č oldu─ču fikri. ─░bn S├«n├ó'n─▒n pe┼čpe┼če gelen iki ri­salesinden ilkine ait olan ve B├«r├╗n├«'ye ce­vaben yaz─▒ld─▒─č─▒n─▒ belirten son ifadenin ─░kincisine ait san─▒lmas─▒ndan kaynaklan­m─▒┼čt─▒r (K├╝yel, s. 83-87). B├«r├╗n├«'nin H├ó- rizm'den g├Ânderdi─či sorulara ─░bn S├«n├ó'- n─▒n verdi─či kar┼č─▒l─▒klarla bu kar┼č─▒l─▒klara B├«r├╗n├«'nin y├Âneltti─či itirazlar─▒ i├žine alan ve Muhammed Tanc├« taraf─▒ndan ne┼čre­dilen risale ise ayn─▒ konuya tahsis edil­mi┼č bir ba┼čkas─▒yla birlikte (Beyrun├«'ye Arma─čan, s. 260-301) B├«r├╗n├« ile ─░bn S├«n├ó aras─▒ndaki metodolojik farkl─▒l─▒─č─▒n alabil­di─čine yans─▒d─▒─č─▒ bir belgedir.
Bu farkl─▒l─▒k tabiat─▒yla B├«r├╗n├«'nin sade­ce bir "bilim adam─▒" tipi ├žizip felsefe ile u─čra┼čmad─▒─č─▒ anlam─▒na gelmez. Felsef├« eserlerinden neredeyse hi├žbiri g├╝n├╝m├╝­ze ula┼čmamas─▒na ra─čmen onun derin ┼čekilde felsefe ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ ve ├Âzellikle Eb├╗ Bekir er-R├óz├« gibi filozoflar─▒n Aristocu­luk aleyhtar─▒ felsefesiyle ilgilendi─či bilin­mektedir. Bu ilgi, ona R├óz├«'nin S─▒rrul- esr├ór adl─▒ eserini k─▒rk y─▒l ─▒srarla arata­cak kadar yo─čundur. Ancak B├«r├╗n├«, da­ha sonra bir├žok b├Âl├╝m├╝n├╝ anlams─▒z bul­du─ču bu esere bir ele┼čtiri yazmaktan da geri durmam─▒┼čt─▒r (Nasr, An Introduction to Islamic Cosmological Doctrines, s. 109).
B├«r├╗n├«'nin ilm├« ┼čahsiyetini belirlerken g├Âzlem ve deneye verdi─či ├Ânemin ├Âzel olarak vurgulanmas─▒ gerekir. Ancak onun b├╝t├╝n ilm├« metodu deneycilikten ibaret de─čildir. Ona g├Âre tabiat─▒ anlamak i├žin sadece tek bir yol yoktur. G├Âzlem ve de­ney kadar tefekk├╝r ve ak─▒l y├╝r├╝tme, bu­nun da ├Âtesinde ─░l├óh├« vahyin i┼čaretleri de bilgi kayna─č─▒d─▒r. Hatta B├«r├╗n├«, g├Âzlem ve deneyle bulunan ger├žeklerin ─░sl├óm bak─▒┼č a├ž─▒s─▒n─▒n genel ├žer├ževesi i├žinde bir anlam ta┼č─▒d─▒─č─▒n─▒ s├Âyler. Bununla birlikte astronomi, jeoloji, co─črafya, kimya ve biyoloji sahalar─▒nda g├Âzlemin ├Ânemini kavramada ├ža─čda┼člar─▒ndan ├žok ileride­dir. Onun bu g├Âzlemcili─či en ├žok Aristo kozmolojisine y├Âneltti─či ele┼čtirilerde ken­dini g├Âsterir. Bir hipotezin deneyle test edilmesi fikri yan─▒nda ├Âl├žmeye verdi─či de─čer, B├«r├╗n├«'yi fizik ve matemati─čin mo­dern kavran─▒┼č─▒na ├žok yakla┼čt─▒rm─▒┼čt─▒r. Bu tavr─▒yla neredeyse bir Orta├ža─č'l─▒ olma­d─▒─č─▒ izlenimini uyand─▒r─▒r. Felsef├« anlam­da Pisagorcu olmamas─▒na ra─čmen ma­temati─či tabiat─▒n say─▒sal yap─▒s─▒n─▒ ├ž├Âz├╝m­lemeye yarayan bir disiplin olarak g├Âr­m├╝┼čt├╝r. Onun yerin ├ževresini ├Âl├žmek i├žin geli┼čtirdi─či metotlar, nesnelerin ├Âzg├╝l a─č─▒rl─▒klar─▒n─▒ ├Âl├žmek i├žin uygulad─▒─č─▒ ori­jinal teknikler bu anlay─▒┼č─▒n─▒n g├Âz al─▒c─▒ te­zah├╝rleridir (Nasr, a.g.e., s. 125-131). B├«- r├╗n├«'nin niceli─či esas almayan Aristocu kavram sisteminden bu y├Ân├╝yle uzak­la┼čt─▒─č─▒ s├Âylenebilir. Mesel├ó onun ┼čimdi­ki piknometrenin ilkel bir ┼čekli olan ve kendisinin "konik alet" diye adland─▒rd─▒­─č─▒ bir aleti kullanarak ├Âzg├╝l a─č─▒rl─▒klar─▒ ├Âl├žme deneyleri, hem Aristocu tabii a─č─▒r­l─▒k kavram─▒ndan hem de Aristocu ilim anlay─▒┼č─▒ndan bir uzakla┼čmay─▒ temsil eder (Say─▒l─▒, Beyrun├«'ye Arma─čan, s. 23-24).
B├«r├╗n├«'nin en ├žok temay├╝z etti─či saha hi├ž ┼č├╝phesiz astronomidir. Bunun yan─▒ s─▒ra modern ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n pek fazla y├Ânelmedi─či astroloji incelemeleri de vard─▒r. B├«r├╗n├«'nin kozmolojisi ana hatlar─▒ itibariyle ├ža─č─▒n─▒n arz merkezli anlay─▒┼č─▒­na uygundur. En d─▒┼čta sabit y─▒ld─▒zlar fe­le─či olmak ├╝zere en i├žteki ay fele─čine kadar i├ž i├že ge├žmi┼č sekiz k├╝reden olu­┼čan g├Âkler, dairev├« bir hareketle merkez­de duran arza tesir etmektedirler. Ma­tematik a├ž─▒klamaya verdi─či ├Âneme ra─č­men B├«r├╗n├« bir├žok Yunanl─▒ astronomun aksine felekleri yaln─▒zca bu a├ž─▒dan ele almaz; ├ž├╝nk├╝ onlar─▒n fizik├« mevcudiyet­lerine inan─▒r ve meseleyi bu y├Ânden de de─čerlendirir. Ayr─▒ca felekler sistemine bir dokuzuncusunu ekleyen m├╝sl├╝man astronomlar─▒n bu tercihi i├žin ilm├« bir ge­rek├ženin bulunmad─▒─č─▒ fikrindedir. B├«r├╗­n├«'nin alternatif k├óinat modelleri ├╝ze­rinde d├╝┼č├╝nmesi ve g├╝ne┼č merkezli bir sistemin farzedilmesiyle astronomi ara┼č­t─▒rmalar─▒n─▒n matematik y├Ânden etkilen­meyece─čini belirtmesi ilgi ├žekicidir; zira bu tavr─▒ ├ža─č─▒ndaki yayg─▒n anlay─▒┼č─▒n d─▒┼č─▒­na ├ž─▒kma denemelerinden biridir. Ken­disi b├Âyle bir sistemi matematik a├ž─▒dan daima m├╝mk├╝n g├Ârm├╝┼č ve hatta arz─▒n d├Ând├╝─č├╝ fikrine dayal─▒ olarak imal edil­mi┼č usturlaplarla ├žal─▒┼čm─▒┼č, ancak bu d├­n├╝┼č├╝n kabul├╝yle do─čacak fizi─če dair problemlerin ├ž├Âz├╝lmesinin zor oldu─ču­nu belirtmi┼čtir. B├«r├╗n├« iki rakip k├óinat modelinden arz merkezli olan─▒, yayg─▒n anlay─▒┼ča teslim olarak de─čil ├Âteki model ├╝zerinde objektif incelemeler yapt─▒ktan sonra tercih etmi┼čtir; arz─▒n d├Ân├╝┼č├╝nden do─čan h─▒z─▒ hesaplam─▒┼č, b├Âyle muazzam bir h─▒z─▒n arz─▒n ├Âteki fizik├« fenomenleriy­le ba─čda┼čmayaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nm├╝┼čt├╝r (Nasr, An Introduction to Islamic Cosmological Doctrines, s. 133-136).
Astrolojiye kar┼č─▒ sergiledi─či tutum da B├«r├╗n├«'nin ilm├« ki┼čili─či hakk─▒nda yeterli fikir vermektedir. ├ľzellikle Kit├ób├╝'t-Tef- h├«m adl─▒ eseri onun astrolojinin teknik y├Ân├╝ hususunda tam bir uzman oldu­─čunun delilidir. Ancak B├«r├╗n├«'nin Herme- tik gelene─če ba─čl─▒ simyan─▒n (el-k├«miy├ó) yan─▒ s─▒ra astrolojiye de bir t├╝r sahte bi­lim g├Âz├╝yle bakt─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r. T─▒p­k─▒ F├ór├ób├« ve ─░bn S├«n├ó gibi o da g├Âklerin arz ├╝zerinde fizik├« tesirler olu┼čturdu─ču fikrini kabul etmi┼čtir; ancak g├Âkleri bir kader haritas─▒ gibi incelemek ona pek inand─▒r─▒c─▒ gelmemi┼čtir. Zira farkl─▒ astro­loglar─▒n y─▒ld─▒zlardan ├ž─▒kard─▒─č─▒ birbirini tutmayan h├╝k├╝mler, ilm├« zihniyeti bak─▒­m─▒ndan hi├ž de tatmin edici de─čildir (B├«­r├╗n├«, Fihrist, s. 47). ├élem ve onun par├ža­lar─▒n─▒ tam bir organik b├╝t├╝nl├╝k i├žinde g├Ârme imk├ón─▒ verdi─či i├žin baz─▒ m├╝sl├╝­man astronomlara ilgi ├žekici gelen astro­loji, belki B├«r├╗n├«'yi yaln─▒zca bu perspek­tifi bak─▒m─▒ndan ilgilendirmi┼čtir. Ancak ona g├Âre sihir, kehanet ve fal d├╝nyas─▒­na girildi─činde ilm├« s─▒n─▒rlar─▒n d─▒┼č─▒na ├ž─▒­k─▒lm─▒┼č olur. Kald─▒ ki B├«r├╗n├« simya, sihir, efsun, ├Âl├╝ms├╝zl├╝k il├óc─▒ gibi iddialar─▒n arkas─▒nda ihtiraslar─▒n yatt─▒─č─▒ d├╝┼č├╝nce­sindedir (el-Cem├óhir; s. 247; Tahkik, s. 148; Tahd├«d, s. 8).
Ay alt─▒ ├ólemle yani arz ve ay fele─či aras─▒ndaki de─či┼čmelerle ilgili g├Âzlemle­rini esas itibariyle Aristocu d├Ârt unsur kavram─▒yla ifade eden B├«r├╗n├«, toprak, su, hava ve ate┼č unsurlar─▒n─▒ arzdan g├­─če do─čru y├╝kselen k├╝reler ┼čeklinde ele almakta, hatta bu k├╝relerin birbirlerine g├Âre uzakl─▒klar─▒n─▒ ortaya koymaktad─▒r.
B├«r├╗n├«'nin yer kabu─čundaki de─či┼čik­liklerle ilgili olarak ger├žekle┼čtirdi─či je­olojik incelemeler, onun keskin bir g├Âz­lemci oldu─čunun bir ba┼čka delilidir. De­nizlerin karalara, karalar─▒n denizlere d├­n├╝┼čt├╝─č├╝ teorisini fosiller ├╝zerindeki g├Âz­lemlerine dayand─▒rm─▒┼č ve tabiat tarihi bak─▒m─▒ndan ├Ânemli bulgular elde etmi┼č­tir. Yery├╝z├╝n├╝n, yedi g├Âkk├╝renin yans─▒­mas─▒ ┼čeklinde kabul edilen yedi iklime yani yedi co─čraf├« b├Âlgeye ayr─▒lmas─▒ ge­lene─čini B├«r├╗n├«'nin aynen devrald─▒─č─▒ g├­r├╝lmektedir. Ancak onun bu gelene─či ├žok ayr─▒nt─▒l─▒ ┼čekilde zenginle┼čtirdi─čini de eklemek gerekir. Bu "iklimler'in eko­lojik, k├╝lt├╝rel, din├« ve hatta astrolojik ├Âzellikleri hakk─▒nda yazd─▒klar─▒ bir d├╝nya tarihinin fragmanlar─▒ gibidir. Ayr─▒ca el- Cem├óhir' de g├Âr├╝lebilece─či ├╝zere ├že┼čitli co─čraf├« b├Âlgelere ait m├╝nasebetleri in- celeyi┼či onu Orta├ža─č mineralojisinin zir­vesine ├ž─▒karm─▒┼čt─▒r. Madenlerin yer alt─▒n­
daki olu┼čumunu a├ž─▒klarken geleneksel k├╝k├╝rt-civa teorisinden hareket eden B├«r├╗n├«, madenlerin kendilerine ├Âzg├╝ bir hayat─▒ oldu─čunu ve zaman i├žinde m├╝­kemmelli─če ula┼čt─▒─č─▒n─▒ belirtmi┼č, soylu­luk ta┼č─▒yan de─čerli madenlerin insanla ili┼čkisini ortaya koyarken onlar─▒n servet biriktirmek i├žin de─čil Allah yolunda har­canmak i├žin yarat─▒ld─▒─č─▒n─▒ ve bu soylu ga­yeye hizmet etmesi gerekti─čini vurgu­lam─▒┼čt─▒r. Simyan─▒n dayand─▒─č─▒ k├╝k├╝rt-ci­va teorisini kabul etmekle birlikte sun├« yollarla ├ódi madenlerin alt─▒na d├Ân├╝┼čt├╝- r├╝lemeyece─čine olan inanc─▒, herhalde onun bu ahl├ók├« yakla┼č─▒m─▒yla i├ž i├žedir.
B├«r├╗n├«'nin. Aristocu kavramlara s─▒k s─▒k ba┼čvurmakla birlikte Aristo'yu sars─▒lmaz bir otorite gibi g├Ârmemesi ve hatta Aris­to felsefesini sert bir ┼čekilde ele┼čtirme­si onun ilm├« ki┼čili─činin iki y├Ân├╝n├╝ ortaya ├ž─▒kar─▒r. Bunlardan birincisi Aristoculuk ad─▒na felsef├« bir dogmatizmi benimse- memesidir. Esas itibariyle g├╝n├╝m├╝ze ula┼čan felsef├« eserlerinin azl─▒─č─▒ B├«r├╗n├«'yi belli bir felsef├« ekole ba─člamay─▒ engelle- se de bunu imk├óns─▒z k─▒lan ├Âteki sebep, onun felsef├« tenkit ve incelemelerini tek bir ekole ba─č─▒ml─▒ kalmadan s├╝rd├╝rmeyi tercih etmesidir. Aristo felsefesinin za­y─▒f yanlar─▒n─▒ ele┼čtirirken ─░sl├óm├« naslar yan─▒nda h─▒ristiyan il├óhiyat├ž─▒ Yahy├ó en- Nahv├«'ye de ba┼čvurmakla birlikte daha ├žok mant─▒k├« tutars─▒zl─▒k ve g├Âzleme ayk─▒­r─▒l─▒k ├Âl├ž├╝lerini esas alm─▒┼čt─▒r. Bunun ya­n─▒nda tenkit├ži tavr─▒, Aristo'nun b├╝y├╝k bir zek├ó oldu─čunu teslim etmesine de engel olmam─▒┼čt─▒r; onun kar┼č─▒ ├ž─▒kt─▒─č─▒ ┼čey Aristo'nun her fikrinin do─čru kabul edil­mesi, yani Aristoculu─čun dogmatizm ha­lini almas─▒d─▒r. B├«r├╗n├«'nin Aristo'ya y├Ânelt­ti─či tenkitlerin temel ├žer├ževesi ─░bn S├«­n├ó ile yaz─▒┼čmalar─▒ sayesinde g├╝n├╝m├╝ze ula┼čm─▒┼čt─▒r. Ba┼čta ├ólemin ezeliyeti fikri olmak ├╝zere ├ólemin tek oldu─ču, unsur­lar─▒n tabii mek├ónlara sahip bulundu─ču, feleklerin yaln─▒zca dairev├« ┼čekilde hare­ket ettikleri gibi Aristocu d├╝┼č├╝nceleri ele┼čtiren B├«r├╗n├«, bu ele┼čtirilerini ya ├óle­min ba┼člang─▒c─▒ meselesinde oldu─ču gibi din├« telakkilere, yahut da g├Âklerin elip­tik hareketini savunurken yapt─▒─č─▒ gibi felsef├« analizlere ba┼čvurarak yapm─▒┼čt─▒r. Ayr─▒ca Eb├╗ Bekir er-R├óz├«'nin atomcu yakla┼č─▒m─▒ndan da ilham alarak Aristo'­nun atom fikrini reddetmesinin zorunlu bir felsef├« tercih olmayaca─č─▒n─▒ belirtmi┼č­tir. Onun bu tenkitlerindeki ana fikir, Aristocu felsefenin ilm├« de─čerini ink├ór etmemekle birlikte dine, akla ve g├Âzle­me ters d├╝┼čen y├Ânlerini yine objektiflik
ad─▒na ele┼čtirmek, b├Âylece felsef├« dogma­tizmin bu t├╝r├╝ne kar┼č─▒ ├ž─▒kmakt─▒r (Tanc├«, Beyrun├«'ye Arma─čan,s. 234-260; ayr─▒ca bk. Nasr, An Introduction to Islamic Cos- mological Doctrines,s. 166-173).
B├«r├╗n├«'nin ilm├« ki┼čili─činin Aristo ten­kitlerinde kendini g├Âsteren ikinci y├Ân├╝ ─░sl├óm inan├žlar─▒na s─▒k─▒ s─▒k─▒ya ba─čl─▒l─▒─č─▒d─▒r. Kendisi ─░sl├óm'a ayk─▒r─▒ oldu─čuna inand─▒─č─▒ her fikre ┼čiddetle kar┼č─▒ ├ž─▒km─▒┼čt─▒r; me­sel├ó ├ólemin ezeliyeti fikrine kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒┼č─▒ daha ├žok bu y├╝zdendir. ─░bn S├«n├ó'ya g├­re ├ólemin ba┼člang─▒├žs─▒z oldu─ču ┼čeklinde­ki Aristocu g├Âr├╝┼č, ├ólemin bir f├óili bulun­mad─▒─č─▒ veya varsa bile aktiviteden uzak oldu─ču (ta't├«l) ┼čeklinde yorumlanmama­l─▒, aksine hem bu failin var oldu─ču hem de faaliyetinin kesintiye u─črayamayaca- ─č─▒ ┼čeklinde anla┼č─▒lmal─▒d─▒r. Ancak B├«r├╗n├« bu d├╝zeltme ile yetinmeyerek ├ólemin bir ba┼člang─▒c─▒ oldu─ču inanc─▒nda ─▒srar eder. T─▒bb├« birikimine hayran oldu─ču ve ken­disi gibi Aristoculuk aleyhtar─▒ olan Eb├╗ Bekir er-R├óz├«'yi, Maniheizm'in etkisiyle din├« ak├«delere ters d├╝┼čen fikirler ileri s├╝rd├╝─č├╝ gerek├žesiyle ele┼čtirmekten ge­ri durmamas─▒ da ayn─▒ sebeptendir (Fih­rist,s. 33-34).
Sahip oldu─ču ilm├« ara┼čt─▒rma ruhu ya­n─▒nda din├« inan├žlara samimi ba─čl─▒l─▒─č─▒, onun d├╝┼č├╝ncesinde ilim ve dinin denge­li bir uyumunu ger├žekle┼čtirmi┼čtir. ├çok ├že┼čitli dinler ve felsefelerle mukayeseli olarak u─čra┼čmas─▒na, Grek, ─░ran ve Hint k├╝lt├╝rlerinin belli ba┼čl─▒ klasiklerini de­rinden incelemi┼č olmas─▒na ve ├že┼čitli po­zitif bilim dallar─▒nda ├ža─č─▒n─▒n standart­lar─▒n─▒n ├žok ├╝st├╝nde bir bilgi seviyesine ula┼čm─▒┼č bulunmas─▒na ra─čmen bu saye­de daima samimi bir m├╝sl├╝man olarak kalm─▒┼čt─▒r. Kendisinden ├Ânce ortaya kon­mu┼č bulunan ve ├že┼čitli k├╝lt├╝rlerin so­nu├žlar─▒ olan ilm├« birikim ├╝zerine cesa­retle e─čilen B├«r├╗n├«, bu birikimi yeniden ke┼čfetme konusunda emsalsiz bir gay­ret sarfetmi┼čtir. Bununla birlikte eser­lerinden tan─▒d─▒─č─▒ ├žok say─▒daki ilm├« ┼čah­siyetin otoritesi onda bir taklit duygusu uyand─▒rmak yerine orijinal katk─▒da bu­lunma ┼čevki do─čurmu┼čtur. ─░lm├« otori­teyi takdir etmek, bu otorite sebebiyle taklide d├╝┼čmemek, aksine tenkit ve tah­kike y├Ânelmek, bunlar─▒ yaparken men­sup oldu─ču dinin ilkelerine sonuna ka­dar ba─čl─▒ kalmak, hatta onlar─▒ y├╝ce tut­mak ve nihayet bu ba─čl─▒l─▒─č─▒ ilm├« ara┼čt─▒r­malar─▒ndaki objektiflik ├Âl├ž├╝s├╝n├╝ zede­lemeyecek ┼čekilde s├╝rd├╝rmek onun ─░l­m├« ┼čahsiyetini ifade eden en tipik tav─▒r­lard─▒r. Mesel├ó Kit├óbu┼č-Saydele li't-t─▒b adl─▒ eserinin kaynaklar─▒na bak─▒ld─▒─č─▒nda onun Hipokrat, Galen, Dioscorides, Ori- basius, Aetius ve Paulus Aegentina'n─▒n Arap├ža'ya ├ževrilmi┼č eserlerine yo─čun ┼če­kilde m├╝racaat etti─čine ┼čahit olunur. B├«­r├╗n├« ─░sl├óm ├óleminde ├╝nl├╝ olan ve k├╝n- n├ó┼č ad─▒yla bilinen farmakolojik literat├╝­r├╝ yak─▒ndan takip etmi┼č ─░bn M├ósarceveyh, ─░bn M├óseveyh, ─░bn M├óse, Eb├╗ Mu- ├óz, Suh├órbaht. Eb├╗ Zeyd er-Rec├ón├«, Eb├╗ Bekir er-R├óz├« ve ─░bn Miskeveyh gibi t─▒p ve eczac─▒l─▒k m├╝elliflerinden s─▒k s─▒k ikti­baslar yapm─▒┼čt─▒r; ancak b├╝t├╝n bu lite­rat├╝r onun orijinal g├Âzlemleriyle temel­lendirilmi┼č ve ba┼čar─▒yla yeni terkiplere ula┼č─▒lm─▒┼čt─▒r (Ehsan Elahie, 1/2, s. 120). Ayn─▒ ┼čekilde Tahk─▒ku m├ó li'l-Hind adl─▒ eserinde bamba┼čka bir din├« atmosferi ve k├╝lt├╝r ├ólemini tan─▒ma gayreti i├žine girmi┼čtir. Ancak objektif tesbitlerini s─▒k s─▒k keserek ─░sl├óm├« m├╝esseselerin ne ka­dar ├╝st├╝n oldu─čunu zikretmeyi de ih­mal etmemi┼čtir. Bir yandan Hint k├╝lt├╝r ├ževresindeki ilm├« birikimi de─čerlendirir­ken ├Âte yandan bir "el-milel ve'n-nihal" ├žal─▒┼čmas─▒ yapan B├«r├╗n├«, tart─▒┼čmac─▒ bir ├╝sl├╗ba ba┼čvurmaktan ziyade yaln─▒zca v├ók─▒alar─▒ tesbitle yetinmek istemi┼čtir. Grek dini ve felsefeleri, h─▒ristiyan mez­hepleri, Maniheizm ve Hinduizm aras─▒n­da mukayeseler yaparken ayn─▒ ilm├« ├╝s­l├╗bu muhafazaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. ├ç├╝nk├╝ ob­jektif ilm├« anlay─▒┼čla ve samimi ┼čekilde ger├že─či aray─▒┼č─▒n de─čerini derinden kav­ram─▒┼čt─▒r. Mesel├ó putperest bir ortamda yeti┼čmelerine ra─čmen bilgiye de─čer ve­ren Sokrat gibi filozoflar─▒n akl├« bir ├žaba ile bunlardan s─▒yr─▒lmay─▒ ba┼čard─▒klar─▒n─▒ ├Âzellikle vurgulama ihtiyac─▒n─▒ duymu┼č­tur. Hatta ona g├Âre bir k├╝lt├╝r atmosfe­rinde bilgelerle geni┼č kitlelerin inan├žlar─▒ aras─▒nda bile Grek ve Hint ├Ârneklerinde g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi ├žok ├Ânemli farklar vard─▒r.

Bu fark─▒ do─čuran akl├« ara┼čt─▒rma, bilgi veya bilgeliktir (Peters, 11/3, s. 147-149).
Yine Grekler ve Brahmanistler aras─▒n­da yapt─▒─č─▒ bir mukayesede, serbest ara┼č­t─▒rma ruhuna dayal─▒ Grek ilminin ba┼ča­r─▒lar─▒na kar┼č─▒l─▒k Hind├╗ bilginlerin taklit­├ži ve i├žine kapal─▒ yakla┼č─▒mlar─▒ y├╝z├╝nden o kadar ba┼čar─▒l─▒ olamad─▒klar─▒n─▒ isabetle kaydeden B├«r├╗n├«, onlar─▒n m├ón├ós─▒z gu­rurlar─▒n─▒n hem Grek ilmiyle temas kur­malar─▒n─▒ hem de ─░sl├óm vahyi ile tan─▒┼č­malar─▒n─▒ engelledi─čini belirtmektedir. B├«r├╗nrye g├Âre bu durum, Hind├╗lar ara­s─▒nda cehaletin yayg─▒nla┼čmas─▒na ve il­min verileriyle din├« inan├žlar─▒n ├žat─▒┼čma­s─▒na zemin haz─▒rlam─▒┼čt─▒r. Nitekim Hint bilgini Brahmagupta, Brahmasiddhan- ta adl─▒ eserinde ay ve g├╝ne┼č tutulmala­r─▒n─▒ Brahmanlar'─▒n mitolojilerine uygun tarzda yorumlad─▒─č─▒ i├žin ilm├« anlay─▒┼čla ba─čda┼čmayan bir duruma d├╝┼čm├╝┼čt├╝r. B├«r├╗n├«'ye g├Âre Brahmagupta tutulmala­r─▒n tabii ve astronomik sebeplerini bil­miyor de─čildi, ancak din├« ├ževrelerin tep­kisinden korkmu┼čtu. Halbuki Varamihi- ra adl─▒ bir ba┼čka bilgin mitolojik a├ž─▒kla­malar─▒ reddetmi┼č ve ilm├« haysiyete uy­gun bir tutum tak─▒nabilmi┼čti (Peters, II/ s. 150-151).
B├«r├╗n├«'ye g├Âre insan c├╝sse itibariyle bir├žok canl─▒dan k├╝├ž├╝k olmas─▒na ra─čmen akl─▒ sayesinde onlar─▒n hepsinden ├╝st├╝n­d├╝r ve onlara h├╝kmetme imk├ón─▒na sa­hiptir. ─░nsan, akl─▒n─▒n ve iman─▒n─▒n ─▒┼č─▒─č─▒n­da ─░l├óh├« hikmet, kudret ve rahmetin eserlerini g├Âr├╝p anlayabilir. Esas itiba­riyle k├óinat─▒n yarat─▒l─▒┼č─▒ndan beri Allah kendi y├╝celi─čini ortaya koymakta, insan da ak─▒l ve imana dayal─▒ bilgilerle O'nun s─▒fatlar─▒n─▒ idrake ├žal─▒┼čmaktad─▒r. ─░man ile ak─▒l aras─▒nda sa─člad─▒─č─▒ dengenin ya­n─▒ s─▒ra din├« ilimlere g├Âsterdi─či ilgiyi ha­yat─▒n─▒n sonuna kadar devam ettirmi┼č olmas─▒ da B├«r├╗n├«'nin din├« samimiyetinin bir delili say─▒lmal─▒d─▒r. Esas olarak tabiat ilimleriyle u─čra┼čmas─▒ da Allah'─▒n kevn├« ├óyetlerini anlamak, k├óinat─▒n yap─▒s─▒ndan ve d├╝zeninden Allah'a ula┼čmak, O'nu y├╝­celtmek gayesine y├Âneliktir. Ancak ilim­de katedilen mesafelerin insandan aczi gideremedi─čine, ilmin son s─▒n─▒r─▒na ge­lindi─činde ├Âtesini ─░l├óh├« ilme havale etmek gerekti─čine inanm─▒┼čt─▒r (T├╝mer, s. 109- 111). B├«r├╗n├« eserlerinde s─▒k s─▒k Kur'an ├óyetlerine ba┼čvururken onlar─▒n ├že┼čitli ilimler a├ž─▒s─▒ndan yorumlanmas─▒n─▒ ama├ž­lam─▒┼čt─▒r. Bel├ógat ve i'c├óz─▒na hayran ol­du─ču Kur'an'─▒ (Tahd├«d, s. 10) do─čru an­lamak ve yorumlamak i├žin b├╝t├╝n ─░lm├« birikimini seferber eden B├«r├╗n├« ilgiyle kar┼č─▒lanan yorumlara ula┼čm─▒┼čt─▒r (─░A, II, 638; Tak─▒yy├╝ddin el-Hil├ól├«, s. XII). Ayr─▒ca B├«r├╗n├«'nin eserlerinde dinin ├Ânemi, hi­dayet ├╝zere olma iste─či, ilimsiz ibadetin eksikli─či, i├ž ve d─▒┼č temizlik, ibadetin vaz­ge├žilmezli─či, Allah korkusunun fert ve toplum psikolojisi ├╝zerindeki olumlu ro­l├╝, d├╝nyev├« ihtiraslardan uzak olman─▒n gereklili─či gibi konulara dair beyanlar─▒, din├« inan├ž ve ya┼čay─▒┼č─▒ hakk─▒nda ├Ânemli ip u├žlar─▒ ihtiva etmektedir (el-K├ón├╝n├╝'l- Mesc├╝d├«, I, 3, 103; Tahkik, s. 547; Tah­d├«d, s. 5-6, 199; Istihr├óc├╝'l-eut├ór, s. 4; el- Cem├óhir, s. 19-22, 24, 31, 73; el-├é┼č├ór├╝'l- b├ók─▒ye, s. 67-68, 298). K─▒blenin tayini i├žin geli┼čtirdi─či matematik usullerden dola­y─▒ k─▒yamet g├╝n├╝ sevap uman B├«r├╗n├«, bu konularda a─č─▒r davran─▒p gere─čini yap­maman─▒n nank├Ârl├╝k oldu─čunu yazm─▒┼č­t─▒r (Tahd├«d, s. 14-16, 213, 270). Bu alan­da geli┼čtirdi─či teknikler, ├že┼čitli mezhep­lere ait farkl─▒l─▒klar─▒ hesaba katacak ka­dar ayr─▒nt─▒l─▒d─▒r.
B├«r├╗n├«'nin ├Âteki dinlere de ciddi bir ┼če­kilde e─čilmesi, bunun da ├Âtesinde olduk­├ža objektif de─čerlendirmeler yapabil­mesi, kendisine inan├ž fenomenini ilm├« ┼čekilde inceleme ve farkl─▒ dinler aras─▒n­da mukayeseler yapma imk├ón─▒ vermi┼č­tir. Do─črudan do─čruya bir dinler tarihi yazmam─▒┼čsa da bu sahada yap─▒lacak ara┼čt─▒rmalar i├žin ortaya sa─člam meto­dolojik esaslar ve ├Ârnekler koymu┼čtur. Farkl─▒ din ve k├╝lt├╝rleri mukayeseli ola­rak incelemek i├žin gerekli olan dilleri ├Â─č­renen B├«r├╗n├« bu konuda da devrinin en b├╝y├╝k ismidir. Kendisi H├órizmce, So─čdca, Arap├ža, Fars├ža, Grek├že, ─░br├ón├«ce, S├╝ry├ó- n├«ce ve Sanskrit├že bilmekteydi (Ehsan Elahie, 1/2, s. 118). Bunlardan Arap├ža, Fars├ža ve Sanskrit├že'ye birinden di─čeri­ne terc├╝meler yapacak kadar h├ókimdi. Hatta bir eserinde Grek├že iki kitab─▒ ├že­virece─činden s├Âz etmektedir (bk. ITED, 1/1-4 [1954], ek, s. 13). Hindistan'la ilgili eserinde ise Sanskrit├že'den Arap├ža'ya yapt─▒─č─▒ ├ževirileri zikretmektedir (Tahkik, s. 6; T├╝mer, s. 76, 103). B├«r├╗n├«'nin tesbit edilmi┼č ba┼čka terc├╝meleri de mevcut­tur (Sachau, al-Berur─▒i's Ir─▒dia, s. XXXVI). Sanskrit├že'den Arap├ža'ya yapt─▒─č─▒ ├ževiri­lerden g├╝n├╝m├╝ze ula┼čan bir ├Ârnek 7er- c├╝met├╝ Kit├ób─▒ Batencel (Patanjali) adl─▒ eseridir.
B├«r├╗n├« gibi bir ┼čahsiyetin Latince'de g├╝├žl├╝ bir yank─▒ bulmam─▒┼č olmas─▒ ┼ča┼č─▒r­t─▒c─▒d─▒r. Herhalde End├╝l├╝s'te tan─▒nmam─▒┼č olmas─▒ ve eserlerinin yazma n├╝shalar─▒­n─▒n daha ziyade T├╝rk k├╝t├╝phanelerinde bulunmas─▒ buna yol a├žm─▒┼čt─▒r. Ancak B├«r├╗n├«'nin H├órizm├« z├«cinin temellerini ko­nu edinen eserinin, XII. y├╝zy─▒l matema­tik├ži ve m├╝tercimlerinden ─░spanyol yahudisi Abraham ben Ezra taraf─▒ndan ─░b- r├ón├« diline terc├╝me edildi─či bilinmekte­dir. Ayr─▒ca XIII. y├╝zy─▒lda ya┼čayan Fasl─▒ Eb├╗ Ali Ha┼čan b. Ali el-Merr├ók├╝┼č├«'nin el-C├ómic adl─▒ eserinde (Paris 1835) B├«­r├╗n├«'nin d├╝nyan─▒n d├Ânmesiyle ilgili tar­t─▒┼čmas─▒n─▒n aynen yer almas─▒, onun Batf- da hi├ž bilinmedi─či fikrinin ihtiyatla kar­┼č─▒lanmas─▒na yol a├žm─▒┼čt─▒r. B├Âylece ├žok es­kiden kalma Frans─▒zca metinlerde ge­├žen "├ťstad Aliboron" ad─▒n─▒n "el-B├«r├╗n├«''- ye hamledilmesinin baz─▒ ilm├« gerek├žele­ri ortaya ├ž─▒km─▒┼č olmaktad─▒r.
Baz─▒ ara┼čt─▒rmac─▒lar, B├«r├╗n├«'nin ┼×i├« K├ó- b├╗s b. Ve┼čmg├«r'in saray─▒nda bulunmas─▒ ve Arap ─▒rk├ž─▒l─▒─č─▒na kar┼č─▒ ├ž─▒kmas─▒ndan hareketle (el-├é┼č├ór├╝'l-b├ók─▒ye, s. 238-239) ┼×i├« oldu─čunu ileri s├╝rm├╝┼čse de B├«r├╗n├« S├╝n­n├« Gazneliler'in saray─▒nda da uzun s├╝re bulunmu┼č, Farsl─▒k ve ┼×i├«li─čin aleyhinde fikirler beyan etmi┼čtir. Bunlar onun mez­hebini belirleyen deliller olamayaca─č─▒ gi­bi himayesine girdi─či kimselerin arzu­suna g├Âre konu┼čtu─čunu da akla getir­memelidir (kr┼č. Kennedy, DSB, 11, 156). ├ľzellikle ┼×i├« e─čilimli modern ara┼čt─▒rma­c─▒lar onun ┼×i├« (Abdullah Nimet, s. 417- 420) veya en az─▒ndan Zeyd├« oldu─čunu (Ta- k├« D├óni┼čpej├╝h, s. 189) ileri s├╝rm├╝┼člerdir. Halbuki B├«r├╗n├« hayat─▒n─▒n her iki d├Âne­minde de ┼×i├«ler'i tenkit etmi┼č, onlar─▒ Hz. Ali'ye uymamakla su├žlay─▒p ibadet konu­sundaki yanl─▒┼č telakkilerine kar┼č─▒ ├ž─▒k­m─▒┼č, B├ót─▒n├«ler'i de ayr─▒ tutmay─▒p ele┼čtir­mi┼č, onlarla m├╝nazaralarda bulunmu┼č­tur (el-├é┼č├ór├╝'l-b├ók─▒ye, s. 37, 39, 67-68, 196-198, 201-202, 248, 298, 329, 331-332; ayr─▒ca bk. el-Cem├óhir, s. 22-24, 215). ┼×i├«- ler'in ahmakl─▒─č─▒na h├╝kmetti─či zamanlar olmu┼č (Temh├«d├╝'l-m├╝stakar, s. 40), buna kar┼č─▒l─▒k Mu├óviye'nin basiretli tutumunu takdir etmi┼čtir (Tahkik, s. 96). Ayr─▒ca onun hayat─▒n─▒n hi├žbir d├Âneminde Ehl-i s├╝nnet'e dil uzatt─▒─č─▒ g├Âr├╝lmemi┼č, Ehl-i beyt'e besledi─či samimi sevgi, ├Âteki ha­lifelerden nefret etme duygusuna hi├ž­bir zaman d├Ân├╝┼čmemi┼čtir (el-Kan├╝nul- Mesc├╗d├«, 1, 255-258). B├«r├╗n├«'nin bu konu­da uzla┼čmac─▒ bir tav─▒r tak─▒nd─▒─č─▒, S├╝nn├«­li─či temsil eden siyah ta┼č ile Ehl-i beyt sevgisini temsil eden beyaz ta┼čtan olu­┼čan iki ta┼čl─▒ bir y├╝z├╝k ta┼č─▒mas─▒ndan an­la┼č─▒labilir (el-Cem├óhir, s. 215).

Eserleri:
B├«r├╗n├«'nin ele ge├žmi┼č ve iki­si d─▒┼č─▒ndakileri yay─▒mlanm─▒┼č en ├Ânemli eserleri ┼čunlard─▒r;
1. el-A┼č├ór├╝'I-b├ók─▒ye' cani'l-kur├╗ni'l-h├óliye. B├«r├╗n├«'nin yirmi sekiz ya┼člar─▒nda iken yazd─▒─č─▒ ilk ├Ânemli ve b├╝y├╝k eseridir. B├«r├╗n├« eserin ba┼č ta­raf─▒nda yaz─▒l─▒┼č sebebini, bir edebiyat├ž─▒­n─▒n kendisinden ├že┼čitli toplumlar─▒n kul­land─▒klar─▒ takvimlerle ilgili olarak bilgi almak istemesine dayand─▒r─▒r. el-As├ór├╝'l- b├ók─▒ye'n'm, E. Sachau'nun ne┼črinden (Chror─▒ologie Orientalischer V├Âlker uon Al- berimi, Leipzig 1878, 1923) sonra 1963'- te Ba─čdat'ta bu ne┼čirden t─▒pk─▒bas─▒m─▒ yap─▒lm─▒┼č, Sachau'nun metninde bulun­mayan b├Âl├╝mler ise K. Garbers ile J. F├╝ck taraf─▒ndan J. F├╝ck'├╝n Documenta Islamica Inedita s─▒nda bilim d├╝nyas─▒na sunulmu┼čtur (Berlin 1952, s. 45-98). Ese­rin ─░ngilizce, k─▒smen Frans─▒zca ve Fars├ža d─▒┼č─▒nda Rus├ža'ya yap─▒lan terc├╝mesi, M. A. Sale taraf─▒ndan Pamyatniki Mir─▒uvskikh Pokolenii ba┼čl─▒─č─▒yla ├ľzbek ─░limler Aka­demisi'nin ne┼čri olan Selected Works (tzbrannye proizvedeniya) serisinin ─░lk cildi olarak yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r (Ta┼čkent 1957).

2. Tahd├«d├╝ nih├óy├óti'l-em├ókin* li-ta┼čh├«hi mes├ói├óti'l-mes├ókin. B├«r├╗n├«'nin Gazne devresindeki ilk ├Ânemli eseridir. 416'da (1025) yazd─▒─č─▒ bu eserinin ba┼č─▒nda yeni bir bilgi dal─▒ buldu─čunu ya da geli┼čtir­di─čini belirtmektedir. Bu bilim dal─▒ g├╝­n├╝m├╝zde jeodezi olarak adland─▒r─▒lmak­tad─▒r. Ancak B├«r├╗n├« bu eserinde enlem- boylam hesaplamalar─▒, ┼čehirler aras─▒ me­safeleri belirleme, k─▒ble bulma metotla­r─▒ yan─▒nda tarih├«, co─čraf├«, astronomik, jeolojik vb. bilgiler de vermektedir. Ese­rin d├╝nyadaki tek n├╝shas─▒ S├╝leymaniye K├╝t├╝phanesi'nde (F├ótih, nr. 3386) bulun­maktad─▒r. Bu yazma n├╝sha H. Ritter ta­raf─▒ndan 1930'da bulunduktan sonra Zeki V. Togan taraf─▒ndan ilk defa baz─▒ ├Ânemli b├Âl├╝mleri yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r (Bir├╗- ni's Picture ofthe World, Delhi 1940). Ese­rin tenkitli ne┼čri Mecellet├╝ Machedi'l- maht├╗t├óti'l-'Arabiyye adl─▒ derginin bir ├Âzel say─▒s─▒ halinde P. Bulgakov taraf─▒n­dan ger├žekle┼čtirilmi┼čtir (Kahire 1962).

3. et-Tefhim' f├« ev├ó'ili ┼č─▒n├óCati't-tenc├«m. B├«r├╗n├«'nin 420'de (1029) tamamlad─▒─č─▒ astronomik bilimlere giri┼č mahiyetinde­ki bu eseri matematik, astronomi, astro­loji, co─črafya ile ilgili konular─▒ ihtiva eder. Eserin hem Arap├ža hem de Fars├ža n├╝s­halar─▒ mevcut olup Arap├ža's─▒n─▒ ─░ngiliz­ce terc├╝mesiyle birlikte Ramsay Wright (The Book of Instruction in the Art of Astro- logy, London 1934), Fars├ža's─▒n─▒ da Cel├ó- leddin H├╝m├ó├« yay─▒mlam─▒┼čt─▒r (Tahran 1362 h┼č./ 1983-84).

4. Tahkiku m├ó li'l-Hind* miri mak├╝letin makb├╗letin fi'l- cakl ev merz├╗le. 421 (1030) y─▒l─▒nda tamamlanan eser, Hindoloji alan─▒nda d├╝nyada yaz─▒l­m─▒┼č ilk ciddi kitapt─▒r. M├╝ellif bu eserin­de Hint din ve inan├žlar─▒n─▒, Hindistan'la ilgili sosyal olgular─▒, tabii bilimleri, k─▒sa­cas─▒ Hint k├╝lt├╝r ve medeniyetini konu edinmektedir. Sachau eserin Arap├ža's─▒­n─▒ (London 1887) ve Al-Beruni's India ba┼čl─▒─č─▒yla ─░ngilizce terc├╝mesini ne┼čretmi┼čtir (1 -II, London 1888, 1910). Ba┼čka bir Arap├ža bask─▒ 1958'de Haydar├ób├ód' da yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

5. el-K├ón├╗n├╝'l-Mes c├╗d├«'. B├«r├╗n├«'nin Gazne H├╝k├╝mdar─▒ Mesud'a it­haf etti─či eseridir (421/1030). Astrono­mi, astroloji, kronoloji, co─črafya, jeode­zi, trigonometri, meteoroloji gibi konu­larda ├Ânemli bilgileri ihtiva etmekle bir­likte ├Âncelikle bir astronomi ansiklope­disi mahiyetindedir. Eser ├╝├ž cilt halin­de Haydar├ób├ód-Dekken'de bas─▒lm─▒┼čt─▒r (1954-1956).

6. el-Cem├óhir* fi'l-cev├óhir. B├«r├╗n├«'nin Gazne H├╝k├╝mdar─▒ Mevd├╗d'e ithaf etti─či bu eser ─░├žtima├«, siyas├«, k├╝l­t├╝rel, pedagojik, ahl├ók├«, tarih├«, etnolojik, din├« bilgilerden ve m├╝ellifin hayat tec­r├╝belerinden fizik, kimya, t─▒p, mineralo­ji-madencilik gibi konulara kadar ├že┼čit­li alanlardaki tesbitleri ihtiva eder. Eser Kit├óbul-Cem├óhir f├« ma'rite ti'l - cev├óhir ad─▒yla F. Krenkovv taraf─▒ndan yay─▒m­lanm─▒┼čt─▒r (Haydar├ób├ód-Dekken 1936).

7. e┼č-Saydele*fi't-t─▒b. B├«r├╗n├«'nin g├╝n├╝m├╝­ze ula┼čan son ├Ânemli eseri olup 442'de (1050) m├╝ellif seksen ya┼člar─▒nda iken tamamlanm─▒┼čt─▒r, e┼č-Saydene fi't-t─▒b ad─▒yla da an─▒lan eser t─▒p, eczac─▒l─▒k, bota­nik ve filolojiden bilim tarihiyle ilgili ba­z─▒ konu ve hususlara kadar ├Ânemli bilgi­leri i├žine al─▒r. Eserin Arap├ža tam metni ve ─░ngilizce terc├╝mesi al-Bir├«─▒ni's Book on Pha─▒macy and Materia Medica ad─▒ alt─▒nda iki b├Âl├╝m halinde 1973'te Kara- ├ži'de ne┼čredilmi┼čtir.

8. Risale f├« Fihristi k├╝t├╝bi Muhammed b. Zekeriyy├ó er- R├óz├«. B├«r├╗n├«'nin Fi├óz├«'nin eserlerini kay­dederken altm─▒┼č be┼č ya┼č─▒na kadar ken­di yazd─▒klar─▒n─▒ da s─▒ralad─▒─č─▒ bu eseri Paul Kraus Ep├«tre de Ber├«─▒ni contenant le Repertoire des Ouvrages de Muham- mad b. Zakariy├ó al-R├ózi ad─▒yla yay─▒m­lam─▒┼čt─▒r (Paris 1936, 51 sayfa). E. Sachau, B├«r├╗n├«'nin el-├és├ór├╝'l-b├ók─▒ye adl─▒ kita­b─▒n─▒n ba┼č─▒nda Fihrist1 ten bir b├Âl├╝m├╝ de yay─▒mlam─▒┼čt─▒r: "Text von Al-Beruni's-Fih­rist Verzeichnis Seiner Werke", XXXVIII- XXXXVIII (XLVIII) (bk. Boilot, MIDEO,II, 236).

9. Makale fi'stihr├óci'l-evt├ór fi'd- d├ó3ire bi-hav├ó┼č┼č─▒'l-hattii-m├╝nhan├« f├«- h├ó. B├«r├╗n├«'nin matematikle ilgili bu ese­rinin Leiden'de, Bankip├╗r'da ve Murad Molla K├╝t├╝phanesi'nde ├╝├ž n├╝shas─▒ var­d─▒r. Leiden n├╝shas─▒n─▒n metni ve terc├╝­mesi H. Suter taraf─▒ndan yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r ("Das Buch der Auffindung der Sehnen im Kreise...", Bibliotheca Mathematica, 11 ILeipzig 19101, s. 11-78). Bankip├╗r n├╝s­has─▒ da Res├ó'il├╝'l-B├«r├╗n├« ba┼čl─▒─č─▒yla B├«r├╗­n├«'nin d├Ârt eserini i├žine alan kitapta ilk s─▒rada ne┼čredilmi┼čtir (Haydar├ób├ód 1948; bu yay─▒mdaki il├óvelerle ilgili olarak bk. Ken- nedy, DSB,II, 156). Eserin ayr─▒ bir bask─▒­s─▒, Bankip├╗r ve Murad Molla n├╝shalar─▒n­dan ├ž─▒kar─▒larak A. S. Demerdash taraf─▒n­dan ger├žekle┼čtirilmi┼čtir (Istikhr├ój al-aw- t├ór fi'l-d├óire,Kahire 1965). Kitab─▒n C. A. Krasnova ve L. A. Karpova taraf─▒ndan yap─▒lan Rus├ža bir terc├╝mesi de vard─▒r (─░z istorii nauki i texniki u stranax Vosto- ka,III, Moskova 1963).

10. ─░fr├ód├╝'l-ma- k├ól f├« emri'l-ezl├ól (z─▒l├ól). B├«r├╗n├«'nin g├Âl­geler ├╝zerine yazd─▒─č─▒ bu eseri Res├ó'il├╝'l- B├«r├╗n├« (Haydar├ób├ód 1948; Kahire 1965) i├žinde Kit├ób f├« ifr├ódi'l-makal f├« emri z- z─▒l├ól ad─▒yla yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r. Eserin ─░ngi­lizce terc├╝mesi ve a├ž─▒klamas─▒ E. S. Ken- nedy taraf─▒ndan bas─▒ma haz─▒rlanm─▒┼č ve Aleppo ├ťniversitesi yay─▒nlar─▒ aras─▒nda The Exhaustive Treatise on Shadows ba┼čl─▒─č─▒yla 1976'da bas─▒lm─▒┼čt─▒r (I. c. ter­c├╝me, s. XVI+ 281; II. c. a├ž─▒klamalar, s. XVII+ 233; bk. Toomer, ISIS,LXIX/249, s. 619-623).

11. Temh├«d├╝'l-m├╝stakar li- tahk─▒ki maQne'l-memer. Res├ó'il├╝'l-B├«- r├╗n├«'nin ├╝├ž├╝nc├╝ kitab─▒ olarak bas─▒lm─▒┼č­t─▒r. Eserin ─░ngilizce terc├╝mesi, E. S. Kennedy'nin a├ž─▒klamalar─▒yla birlikte Muham­med Saffuri ve Adnan ─░frem taraf─▒ndan Al-B├«r├╗n├« on Transits ad─▒yla yap─▒lm─▒┼č­t─▒r (Beyrut 1959).

12. F├« R├ó┼čik├óti'l-Hind. Hint satran├ž kombinezonlar─▒yla ilgili bir eser olup Res├ó'il├╝'l-B├«r├╗n├« aras─▒nda bas─▒lm─▒┼čt─▒r.

13. Hik├óyet├╝'l-├óleti'1-m├╝- semm├ót bi's-s├╝dsi'l-Fahr├«. Fahr├« Sek- stant─▒ diye bilinen astronomi aleti hak­k─▒nda bilgi vermek ├╝zere yazd─▒─č─▒ bu ese­ri L. ┼×eyho yay─▒mlam─▒┼čt─▒r (al-Mashriq, 11 (Beyrut 19081, s. 68-69). Bu ris├óle, astro­nomi ├ólimi Eb├╗ Ali el-Merr├ók├╝┼č├« tara­f─▒ndan ve k├╝├ž├╝k de─či┼čikliklerle B├«r├╗n├«'ye ait oldu─ču belirtilmeden C├ómicu'l-me- b├ód├« ve'l-─čay├ót f├«cilmi'l-m├«k├ót adl─▒ eseri i├žinde zikredilmi┼č olup metin ve Frans─▒zca terc├╝mesi L. A. S├ódillot tara­f─▒ndan ne┼čredilmi┼čtir ("Les Instruments astronomiques des arabes", Memoires Presentes par diuers savants ├ó ─░Academie royale des inscriptions et belles-lettres de ilnstitutde France,seri 1, I |1844|, s. 202- 206).

14. Makale f├« hik├óyeti tar├«k─▒'1-Hind fi'stihr├óci'l-cumr. Hintliler'in ya┼č tesbiti i├žin kulland─▒klar─▒ metotlar─▒ konu edinen bu ris├óle astrolojiyle ilgili olup Zeki V. Togan taraf─▒ndan yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r (─░TED, 1/1-4 11954), ek. s. 1-25).

15. Tercemet├╝ Kit├óbi Batencel fi'l-hal├ó┼č mine'l-irti- b├ók. Patanjali'nin yazd─▒─č─▒ Yogasutra'n─▒n Sanskrit├že'den Arap├ža'ya terc├╝mesi olup Ritter taraf─▒ndan ne┼čredilmi┼čtir ("Al- Biruni's ├ťbersetzung des Yoga-Sutra des Patanjali", Oriens,IX/ l [ 1956], s. 165- 200).

16. Gurretuz-z├«c├ót. Sanskrit├že ya­z─▒lm─▒┼č bir astronomi el kitab─▒ olan Ka­rana tilaka'nm terc├╝mesidir. Sanskrit­├že metin g├╝n├╝m├╝ze kadar gelmemi┼čtir. Seyyid Samed H├╝seyin Rizv├«, Ahmed├ó- b├ód'da P├«r Muhammed ┼×ah Derg├óh─▒ Ki­tapl─▒─č─▒'nda bulunan Arap├ža n├╝shas─▒n─▒ esas alarak eseri ─░ngilizce terc├╝mesiyle ve a├ž─▒klamalarla birlikte yay─▒mlam─▒┼čt─▒r (IC,XXXVII 119631, s. 112-130, 223-245; XXXIX 119651, s. 1-26, 137-180).

17. Kit├ób fi'st├«^├óbi'l-v├╝c├╗hi'l-m├╝mkine f├« ┼čan^a- ti'l-asturl├ób. Usturlapla ilgili olan bu ese­rin E. VViedemann gibi baz─▒ ┼čarkiyat├ž─▒la­r─▒n k─▒sm├« terc├╝meleri d─▒┼č─▒nda tam me­tin ve terc├╝mesi hen├╝z yay─▒mlanmam─▒┼č­t─▒r. D├╝nyan─▒n ├že┼čitli k├╝t├╝phanelerinde yazma n├╝shalar─▒ bulunan eser ├╝zerinde ├že┼čitli ├žal─▒┼čmalar yap─▒lm─▒┼čt─▒r (bk. Boilot, MIDEO,II, 191).

18. Makale fi'n-niseb ellet├« beyne'l-filizz├ót ve'l-cev├óhir fi'l- hacm. Madenler ve de─čerli ta┼člar─▒n ha­cimleri aras─▒ndaki nisbetlerin ├Âl├ž├╝m├╝y­le ilgili olup hen├╝z bas─▒lmam─▒┼čt─▒r. Ese­rin yazma n├╝shas─▒ Beyrut St. Joseph ├ťniversitesi yazmalar─▒ i├žindedir (nr. 223).

19. Makale f├« seyri sehm├╗yi's-sac├óde­ti ve'l-─čayb. Astrolojiyle ilgili olan ve yazma n├╝shas─▒ Bodleian'de bulunan bu ris├ólenin metni ─░ngilizce terc├╝mesi ve ┼čerhiyle birlikte yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r (F. ─░. Had- dad - D. Pingree - E. S. Kennedy, "Al- Biruni's-Treatise on Astrological Lots", Zeitschrift f├╝r Geschichte der Arabisch-Is- lamichen Wissenschaften,I/9 IFrankfurt 1984], s. 9-54).

20. Kit├ób├╝ Tast├«hi's-┼ču- ver ve tebt├«hi'l-k├╝ver. Astronomiye dair olan bu eser H. Suter taraf─▒ndan ├ťber die Projection der Sternbilder und der Lander ad─▒yla ne┼čredilmi┼čtir (Erlangen 1922).

B├«r├╗n├«'nin k─▒bleye dair ileri s├╝rd├╝─č├╝ ├že┼čitli fikirler yan─▒nda (bk. T├╝mer, s. 268) yazd─▒─č─▒ alt─▒ eseri daha vard─▒r (bk. Boilot, MIDEO,II, 186-187; ayr─▒ca bk. Kennedy- Y├╗suf ├«d, Historica Mathematica,s. 3-11). Onun H├órizm tarihine dair kaleme ald─▒­─č─▒ Kit├ób├╝'l-M├╝s├ómere f├« ahb├óri'l-H├ó- rizm adl─▒ eser g├╝n├╝m├╝ze intikal etme­mi┼čse de T├ór├«h-i Beyhaki'├Âe (T├ór├«h-i Mesc├╗df) H├órizm b├Âl├╝m├╝ ondan iktibas edildi─činden eser bir ├Âl├ž├╝de elimizde mevcuttur. Ayr─▒ca F├« Teshili't-tashihi'1- asturl├ób ve'l-camel bi-m├╝rekkeb├ótih├« mine'┼č-┼čim├ól├« ve'l-cen├╗b├« (yazma n├╝s­has─▒ Berlin ve Paris'tedir) adl─▒ astronomi aletiyle ilgili bir eseri ve aleti, Kit├ób├╝ N├╝zheti'n-n├╝i├╗s ve'l-efk├ór f├« hav├ó┼č┼či'l- mev├ól├«di 's - sel├óseti 1-mec├ódini ve 'n - nebati ve'l-ahc├ór (yazma n├╝shas─▒ Bod- leian'dedir) adl─▒ mineralojiye dair bir ese­ri zaman─▒m─▒za ula┼čm─▒┼čt─▒r.

B├«r├╗n├« ile ─░bn S├«n├ó aras─▒nda tart─▒┼čma konusu olan soru ve cevaplarla ilgili yaz­malar ve ├╝zerindeki m├╝naka┼čalar ├Ânem­li bir felsef├« literat├╝r olu┼čturmaktad─▒r ("Mes├ó'il se'ele 'anh├ó ─░bn S├«n├ó" ba┼čl─▒­─č─▒yla Boilot'un listesinde yer alan bu ko­nu ile ilgili risaleler, soru ve cevap mese­leleri i├žin bk. Boilot, MIDEO,II, 227; ayr─▒­ca bk. Tanc├«, "Beymn├«'nin Ibn-i Sin├ó'ya Y├Âneltti─či Baz─▒ Sorular, ─░bn Sina'n─▒n Ce­vaplar─▒ ve Bu Cevaplara Beyr├╗n├«'nin ─░ti­razlar─▒", Beyrun├«'ye Arma─čan,s. 231 vd.; K├╝yel, "─░bn S├«n├ó On Sorunun Kar┼č─▒l─▒kla­r─▒n─▒ Beyr├╗n├« ─░├žin mi Yazm─▒┼čt─▒r", a.g.e.,s. 83 vd ). B├«r├╗n├«'nin baz─▒lar─▒ geni┼č hacimli olan bir k─▒s─▒m eserlerinin g├╝n├╝m├╝ze gel­memesine kar┼č─▒l─▒k kaynaklarda ad─▒ zik­redilmeyen, fakat ├Ânemli bir konuyu ay­d─▒nlatan bir mektubu ele ge├žmi┼čtir (bk. Say─▒l─▒, "Eb├╗ Nasr Mansur'un Sin├╝s Kanu­nunun Tan─▒t─▒ ├ťzerine Beyr├╗n├«'nin Mek­tubu", Beyrun├«'ye Arma─čan, s.169-207).
Hakk─▒nda Yap─▒lan ├çal─▒┼čmalar. B├«r├╗n├« hakk─▒nda yap─▒lan modern ara┼čt─▒rmala­r─▒n ├žoklu─ču, onun ne kadar ├Ânemli ve iz b─▒rakm─▒┼č bir ilm├« ┼čahsiyet oldu─čunu g├Âs­termektedir. Sachau'nun (├Â. 1930), B├«r├╗- nFnin iki b├╝y├╝k eserini Arap├ža yay─▒mla­y─▒p ─░ngilizce'ye terc├╝me etmesiyle ba┼č­layan bu ├žal─▒┼čmalar g├╝n├╝m├╝ze do─čru gittik├že yo─čunla┼čarak s├╝rmektedir. B├«­r├╗n├« i├žin, g├╝n├╝m├╝zde ├že┼čitli alanlardaki bilginlerin ├╝zerinde en ├žok ├žal─▒┼čt─▒klar─▒ ─░s­l├óm ├ólimi denilebilir. Bu konudaki bibli­yografik malzemeyi Brockelmann (GAL, 626-627; Suppl,I, 870-875), Fuat Sez­gin (GAS, V, 375-385; VI, 261-276; VII, 288- 292; VIII, 188-192), Zeki Velidi Togan (─░A, 646-647), D. J. Boilot (MIDEO,II, 161 - 256; III, 391-396; El2|─░ng.|, 1, 1236-1238), Sarton (Introduction, I, 707-709), M. S. Khan (Arabica,XXIII, 77-83), S. Hossain Nasr (An Annotated Bibliography of Isla- mic Sciences,I, 198-208; II, 178-184), E. Kennedy (DSB, 11, 156-158), 1. Whita- ker (Annali, s. 591-619) ve A. Saeed Khan (A Bibliography of the Works of Abu'l-Ray- h├ón al-Biruni,s. 1-77) gibi bilim adam­lar─▒n─▒n yazd─▒klar─▒nda bir ├Âl├ž├╝de bulmak m├╝mk├╝nd├╝r.
B├╝t├╝n bu ├žal─▒┼čmalar─▒n yan─▒nda B├«r├╗n├« ile ilgili olarak d├╝nyada toplant─▒lar d├╝­zenlenmi┼č, anma kitaplar─▒ ne┼čredilmi┼č, ├Âzel dergi say─▒lar─▒ tahsis edilmi┼č, ad─▒na pullar bast─▒r─▒lm─▒┼č ve bininci do─čum y─▒l─▒ kutlanm─▒┼čt─▒r. 1951 'de Kalk├╝ta'da ─░ran Cemiyeti Al-Biruni's Commemoration Vol├╝me ba┼čl─▒─č─▒yla, i├žinde Do─ču ve Bat─▒ bilim adamlar─▒n─▒n B├«r├╗nFye dair ara┼čt─▒r­malar─▒ bulunan bir anma kitab─▒ yay─▒m­lam─▒┼čt─▒r. 1973 y─▒l─▒nda Kara├ži'de B├«r├╗n├«'­nin do─čumunun bininci y─▒ld├Ân├╝m├╝ dola­y─▒s─▒yla 26 Kas─▒m - 12 Aral─▒k tarihleri ara­s─▒nda milletleraras─▒ bir kongre d├╝zenlen­mi┼čtir. Kongre tebli─čleri Hak├«m Muham­med Sa├«d taraf─▒ndan Al-Biruni Com- memorative Vol├╝me ad─▒yla 1979'da ne┼č­redilmi┼čtir. UNESCO, G├Âr├╝┼č dergisinin say─▒s─▒n─▒ (Haziran 1974) "Bin Y─▒l ├ľnce Orta Asya'da Ya┼čayan Evrensel Bir De­ha" ba┼čl─▒─č─▒yla B├«r├╗n├«'ye ay─▒rm─▒┼č, ayr─▒ca 1975'te T├╝rk Tarih Kurumu Beyrun├«'ye Arma─čan ad─▒yla bir kitap yay─▒mlam─▒┼č­t─▒r. Yine bininci y─▒l kutlamalar─▒ aras─▒nda B├«r├╗n├« ad─▒na T├╝rkiye, ─░ran, Rusya, Afga­nistan, Pakistan ve Suriye'de pullar bas­t─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. 1985'te de Ankara'da, arala­r─▒nda B├«r├╗n├«'nin de bulundu─ču d├Ârt T├╝rk bilgini ad─▒na (di─čerleri ─░bn S├«n├ó, H├órizm├«, ─░bn T├╝rk) milletleraras─▒ bir sempozyum d├╝zenlenmi┼čtir.

all wives cheat my boyfriend cheated on me quotes women who cheated
husbands who cheat open dating for married men
click beautiful women cheat what makes husbands cheat

Dipnotlar

Hocalar─▒    

├ľ─črencileri    

H. Bilgi Kaynaklar─▒

Yazara Ait Ses Dosyalar─▒
# Media Ad─▒

Yazara Ait Videolar
# Media Ad─▒

Yazara Ait G├Ârsel Eserler
# Media Ad─▒
Kullan─▒c─▒ Yorumlar─▒

! Yorum yazabilmeniz i├žin ├╝ye olmal─▒s─▒n─▒z.
├ťyelik i├žin l├╝tfen sayfan─▒n ├╝st k─▒sm─▒nda yer alan"├ťye Giri┼č | ├╝ye ol" linkine t─▒klay─▒n─▒z.

Kay─▒t Ekleyen / Eklenme Tarihi
S├╝meyye Abaci / 23.07.2014



Eski Eserler


Eski Eserler K├╝t├╝phanesine Ho┼čgeldiniz!

Hesap ─░┼člemleri

├ťye de─čil misiniz? ├ťye olun!

Eski Eserlere ├╝ye olarak, k├╝t├╝phanenimiz ve eserlerimiz hakk─▒nda payla┼č─▒mlardan hesab─▒n─▒z ├╝zerinden faydalabilirsiniz...