f EskiEserler | Eski Eserler | Eskieserler.com
E─čitim Kurumu   ( 2141 )   Kitaplarda   ( 1659 )   Yazarlarda   ( 4831 )  
Dergilerde   ( 786 )   K├╝t├╝phanelerde   ( 151 )   ┼×ehirlerde   ( 182 )  
Makalelerde   ( 2196 )   Multi Media   ( 323 )   Fetvalar   ( 894 )  
Hit
9129104
├ťye 1490
Online ├ťye 0

Sembol Olarak Hilal

 Kitap Detay─▒ Kitap No : K-  
Yazar Ad─▒ ─░lim Dal─▒ Konusu Dili
Nebi Bozkurt T├╝rk├že
├ľzelli─či Terc├╝me Eden
 
       
Makale No: 2197 Hit : 5848 Hata Bildirimi Tavsiye Et
   Makale Yazar─▒na ait Kitaplar E-Kitaplar Makaleler Hakk─▒ndaki Makaleler    

Yazara ait kitaplar
# Kitap Ad─▒

Yazara ait e-kitaplar
# Kitap Ad─▒

Yazara ait makaleler
# Makaleler Ad─▒
1 Sembol Olarak Hilal

Yazar Hakk─▒ndaki Tan─▒t─▒m Makaleleri
# Makaleler Ad─▒

├ľzeti

Yay─▒n Bilgileri
Yay─▒nland─▒─č─▒ Kaynaklar
Yay─▒nland─▒─č─▒ Tarih
Yay─▒nland─▒─č─▒ Dergi
Sanal Dergi
Makalenin Linki

Makale Metni   [Yazd─▒r/Print]

Sembol Olarak Hilâl

Ay─▒n evreleri içinde dolunay güzellik ve parlakl─▒k, hilâl ise bunlarla birlikte yenilik, do─čum ve taze hayat simgesi kabul edilir. Ay tarihte pek çok toplum taraf─▒ndan tanr─▒ say─▒lm─▒┼č ve ayla ilgili birçok mit olu┼čturulmu┼čtur. Türk mitolojisinde de bu türün örnekleri oldukça fazlad─▒r. Bunlar─▒n bir bölümü Türkler’in ve Mo─čollar’─▒n men┼čei veya ilk yarat─▒l─▒┼čla ilgilidir. K─▒rk günlük iken konu┼čmu┼č, yak─▒┼č─▒kl─▒ ve çok kuvvetli efsanevî bir kahraman olan O─čuz Han’─▒n ─▒┼č─▒kla gelen “altun kaz─▒l─▒k k─▒z” ile evlili─činden Gün, Ay ve Y─▒ld─▒z do─čmu┼čtur. Bu mit Sumer kozmogonisiyle büyük bir benzerlik arzeder (Türker-Küyel, s. 521). Memlükler devrinde M─▒s─▒r’da ya┼čam─▒┼č Türk as─▒ll─▒ Aybeg ed-Devâdârî’nin Türkler’in men┼čeiyle ilgili olarak anlatt─▒─č─▒ yarat─▒l─▒┼č destan─▒na göre insanl─▒─č─▒n veya Türkler’in ceddi Ay-Atam’d─▒r (Ögel, I, 485).
Uygur Türkleri Mani ve Buda dinlerini benimsedikten sonra “Kök Tengri”ye “Ay Tengri” demeye ba┼člam─▒┼člard─▒r; bunun Hârizm┼čahlar döneminde devam etti─či görülmektedir (a.g.e., II, 202-203). Baz─▒ ka─čanlar için “ay tanr─▒da kut bulmu┼č” ifadesi kullan─▒l─▒rd─▒ (Kafeso─člu, s. 125-126; Cafero─člu, sy. 1, s. 112-114). Emel Esin’e göre Türkler’in milâttan en az bin y─▒l önceki atalar─▒nca dahi ayy─▒ld─▒z hükümdar─▒n ve parlakl─▒─č─▒n simgesi say─▒l─▒yordu; daha sonraki Türk toplumlar─▒nda da bu gelenek sürdü. Göktürk boylar─▒ndan baz─▒lar─▒n─▒n damgalar─▒ hilâl ┼čeklindeydi ve Uygur tu─člar─▒ ile Karahanl─▒ bayra─č─▒n─▒n hilâl alemleri vard─▒; Karahanl─▒lar’─▒n sikkelerinde de hilâl motifi bulunmaktayd─▒ (Esin, I, 313 vd.).
Sumerler’in Sâmîler’de Sin’e tekabül eden ay tanr─▒lar─▒ Nanna’n─▒n sembolü hilâldi. Mezopotamya’da bulunan tarihî kal─▒nt─▒lar içinde özellikle mühürlerde ve s─▒n─▒r ta┼člar─▒ üzerinde hilâle çok s─▒k rastlanmaktad─▒r. Ortado─ču’da de─či┼čik adlarla M─▒s─▒r, Roma ve Yunan medeniyetlerinde görülen gök cisimlerine tap─▒nma gelene─činde ay tanr─▒s─▒ / tanr─▒ças─▒ da hilâl ┼čeklinde tasvir edilirdi (Gray, s. 98-99).
Eski Ortado─ču’da hilâl sadece Mezopotamya’da de─čil çok geni┼č bir alanda sembol olarak kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. M─▒s─▒r’da Thot ay tanr─▒s─▒, ─░sis ay tanr─▒ças─▒ idi ve ba┼člar─▒nda hilâlle ku┼čat─▒lm─▒┼č kurs bulunan bir ba┼čl─▒kla tasvir edilirlerdi. ─░ran’da da hilâl sembolünün önemli bir yeri vard─▒. Düalist Zerdü┼čtî tasavvuruna göre tanr─▒ Hürmüz’ün iki gözünden biri ay, di─čeri güne┼čti. I ve II. Darius (Dara) gibi baz─▒ Ahamenî hükümdarlar─▒na ve hânedanlar─▒na ait paralarda hükümdar tasvirlerinde tac─▒n üzerinde bir hilâl yer almaktad─▒r (A Survey of Persian Art, VII, 126, 127). Sâsânî paralar─▒n─▒n ço─čunda da hilâl bulunmaktad─▒r ve bunlar─▒n bir k─▒sm─▒ y─▒ld─▒zl─▒d─▒r (a.g.e., VII, 251-252).
Mezopotamyal─▒lar, eski Hintliler ve Amerika k─▒tas─▒ yerlilerinden Mayalar ay─▒n evrelerini takvim ve tarih belirlemede kullanm─▒┼člard─▒r; Eski Ahid ve Kur’an’a göre de ay için menziller yarat─▒lmas─▒n─▒n hikmeti budur. Mezmurlarda ay─▒n tarih belirlemedeki önemine i┼čaret edilir (104/19). Yahudiler için ay─▒n ilk günüyle bedir günü bayramd─▒. Bununla birlikte yahudiler hilâli bir sembol olarak kullanmam─▒┼člard─▒r.
Kur’an’da, “Sana hilâllerden sorarlar. De ki: Onlar insanlar için vakit ölçüleridir ...” (el-Bakara 2/189) buyurulur. Ayr─▒ca y─▒llar─▒n say─▒s─▒ ve hesab─▒n─▒n bilinmesi için aya menziller tayin edildi─či (Yûnus 10/5), onun e─čri hurma dal─▒ haline gelinceye kadar inceldi─či ve bir yörüngede döndü─čü (Yâsîn 36/39-40) belirtilir. Hadislerde hilâl daha çok oruç ve hac zaman─▒n─▒n tesbitiyle ilgili olarak geçmektedir (bk. Wensinck, el-Muăżcem, “hilâl” md.). Hilâl Allah’─▒n varl─▒─č─▒n─▒n ve kudretinin delillerinden biri say─▒l─▒r. Birçok âyette ay─▒n insanlar─▒n hizmetine sunuldu─ču belirtilir, ayr─▒ca birkaç yerde onun üzerine yemin edilir (bk. M. F. Abdülbâk─ź, Muăżcem, “─Ěmr” md.; ayr─▒ca bk. AY). Geçmi┼č kültürlerde farkl─▒ bir anlam ta┼č─▒sa da âyet ve hadislerde anlat─▒lan özellikleri sebebiyle hilâlin müslümanlar taraf─▒ndan mutluluk, sevinç ve dirili┼čin sembolü olarak kullan─▒lmas─▒nda bir sak─▒nca görülmemi┼č olmal─▒d─▒r. ─░bn Hacer el-Askalânî’nin ─░bn Yûnus’tan nakletti─či rivayete göre Hz. Peygamber, kabilesinin elçisi s─▒fat─▒yla Medine’ye gelen Sa‘d b. Mâlik b. Ubeys─▒r el-Ezdî’ye kavmine götürmesi için üzerinde hilâl bulunan siyah bir bayrak vermi┼čtir (el-─░┼Ťâbe, II, 32). Ayy─▒ld─▒z motifinin Hz. Meryem ve Îsâ’y─▒ sembolize etti─či, önceleri ─░skenderiye’nin, daha sonra da ─░stanbul’un sembolü oldu─ču ve Türkler’le müslümanlara Bizans’tan geçti─či ileri sürülmü┼čse de Abdülhay el-Kettânî yukar─▒da zikredilen rivayetin bu son iddiay─▒ geçersiz k─▒ld─▒─č─▒n─▒ belirtmektedir (et-Terâtîbü’l-idâriyye, II, 80). Emevîler’in ayy─▒ld─▒z motifli Sâsânî paralar─▒n─▒ kullanmalar─▒nda bunun bir pay─▒ olsa gerektir.
Hilâl motifinin bir sembol olarak VII. yüzy─▒ldan itibaren ─░slâm dünyas─▒nda kullan─▒ld─▒─č─▒ görülmektedir. Emevîler döneminde Bî┼čâpûr’da bas─▒lan paralar Muâviye, Haccâc ve daha sonra Taberistan Valisi Ömer b. Alâ taraf─▒ndan kompozisyonlar─▒ de─či┼čtirilmeden ayy─▒ld─▒zlar aras─▒na besmele, kelime-i tevhid veya baz─▒ âyetler eklenerek yeniden darbedildi (Tözen, I, 3, lv. 1-36). Abbâsîler döneminde kendini ba─č─▒ms─▒z sayan devletler taraf─▒ndan kesilen sikkeler aras─▒nda da hilâl motifi ta┼č─▒yanlar vard─▒. Bunlardan X ve XI. yüzy─▒llara ait Karahanl─▒ sikkelerinde bulunan hilâl motifi içine “lillâh”, “adl”, “ilig” (hükümdar) gibi baz─▒ ibareler yaz─▒lm─▒┼čt─▒ (Esin, I, 355-356). Musul Zengî Hükümdar─▒ Nâs─▒rüddin Mahmud’un bak─▒r dirhemlerinin bir yüzünde hilâl ortas─▒nda taç giymi┼č hükümdar kompozisyonu bulunmaktayd─▒ (Treasures of Islam, s. 529). Daha sonra Büyük Selçuklular, Hârizm┼čahlar ve Anadolu Selçuklular─▒’nca benimsendi─či anla┼č─▒lan hilâl ─░lhanl─▒ paralar─▒nda da yer alm─▒┼čt─▒r. Mîrhând, Gazneli Hükümdar─▒ Sebük Tegin’in hilâli ordusunda bir sembol olarak kulland─▒─č─▒n─▒ belirtmektedir (Rav┼╝atü’┼Ť-┼Ťafâ, IV, 26). XI. yüzy─▒lda Roma-Cermen ─░mparatoru IV. Heinrich ile Papa VII. Gregorius aras─▒nda ç─▒kan anla┼čmazl─▒kta papan─▒n krala kar┼č─▒ 1082’de gönderdi─či orduda, gö─čüslerinde alt─▒ndan yap─▒lm─▒┼č hilâller ta┼č─▒yan Sicilyal─▒ müslüman askerler de vard─▒ (Yakup Artin Pa┼ča, I/3, s. 39). Fât─▒mîler’den kalan hilâl biçimi kolyelerle Haçl─▒ seferlerini konu alan minyatürlerdeki müslümanlar─▒n kalkanlar─▒nda görülen ayn─▒ tarz motifler bu bilgiyi do─črulamaktad─▒r. II. Baudouin’in Haçl─▒lar’a ba─č─▒┼člad─▒─č─▒ ve Dâviyye (Templier, Templar) ┼čövalyelerinin kiliseye çevirdikleri Kubbetü’s-sahre’nin kubbesine alt─▒n bir haç yerle┼čtirilmi┼č (─░A, VI, 945), Selâhaddîn-i Eyyûbî Kudüs’ü Haçl─▒lar’dan geri ald─▒─č─▒ zaman (583/1187) bu haç─▒ indirip yerine uçlar─▒ birbirine yak─▒n hilâl ┼čeklinde bir alem koydurmu┼čtu (a.g.e., VI, 960). Bu olaydan çok önce Alparslan 1064’te Ani’yi fethedince camiye çevrilen katedralin kubbesindeki büyük haç indirilip (Urfal─▒ Mateos Vekayinâmesi, s. 121) yerine daha sonra Ahlat’tan getirilen büyük bir hilâl konulmu┼č (Vardabet, I, 195), ancak Gürcüler’in 1124’te ┼čehri geri almas─▒ üzerine alem yine haça çevrilmi┼čtir (Turan, s. 6-7).
Anadolu’daki Türk-─░slâm mimarisinde hilâlin karma┼č─▒k kompozisyonlar içinde yer ald─▒─č─▒ görülür. Meselâ Divri─či Ulucamii’ndeki çift ba┼čl─▒ kartal kabartmas─▒n─▒n iki yan─▒nda ve kuyruk ba┼člang─▒c─▒nda olmak üzere üç hilâl bulunmaktad─▒r. Konya ─░nce Minareli Medrese’de taçkap─▒n─▒n iki taraf─▒na simetrik biçimde yerle┼čtirilen bitki (muhtemelen hayat a─čac─▒) motifinin sap k─▒s─▒mlar─▒na bir halkan─▒n perspektif görünümü ┼čeklinde birer hilâl resmedilmi┼čtir. Erzurum Çifte Minareli Medrese’de de simetrik ejderha, hayat a─čac─▒ ve üstte çift ba┼čl─▒ kartal kompozisyonunda bitki motifinin sap k─▒sm─▒n─▒ halka ┼čeklinde bir hilâl sarmakta, iki yanda yer alan motiflerin alt k─▒s─▒mlar─▒na yerle┼čtirilenlerle bu say─▒ üçe tamamlanmaktad─▒r. Hilâl ┼čeklindeki bina alemleri en çok Osmanl─▒lar döneminde kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu da bütün ─░slâm ve Türk-─░slâm devletlerinin kültürel mirasç─▒s─▒ olan ve çok geni┼č bir alana yay─▒lan Osmanl─▒ Devleti’nin hilâl sembolünü cihan┼čümul hale getirmesiyle aç─▒klanabilir.
XIV. yüzy─▒l─▒n ortalar─▒nda yap─▒lan resimli dünya haritas─▒nda Kuzey Afrika bölgesinde tek hilâlli, buna kar┼č─▒l─▒k Orta ve Güney Asya ile Uzakdo─ču’da üç hilâlli bayraklar─▒n yayg─▒n olmas─▒ dikkat çekmekte, XV. yüzy─▒lda Francesco de Cesanis’in yapt─▒─č─▒ Adriyatik çevresiyle ilgili bir haritada ise tek hilâlli bayraklar─▒n yan─▒ s─▒ra çift hilâlli bayraklar da görülmektedir (XIV-XVIII. Yüzy─▒l Portalan ve Deniz Haritalar─▒, s. 42-43). Giorgio Sideri diye an─▒lan Callapoda da Candia’ya ait 1561 tarihli Avrupa ve Kuzey Afrika haritas─▒nda, Osmanl─▒lar’─▒n hâkim oldu─ču bölgeler k─▒rm─▒z─▒ zemin üstüne sar─▒ veya sar─▒ zemin üstüne siyah birer hilâl ve ayn─▒ renklerde kö┼čelere yerle┼čtirilmi┼č birer puan (Osmanl─▒ sancaklar─▒nda bulunan yuvarlak kö┼če kitâbelerinin stilize edilmi┼č ┼čekli) motifli bayraklarla gösterilmi┼čtir (a.g.e., s. 84-85). Daha önce Endülüs müslümanlar─▒n─▒n ve Memlükler’in sancaklar─▒nda da yer alan hilâl Osmanl─▒ sancaklar─▒nda zülfikarla birlikte temel motifti. Topkap─▒ Saray─▒ Müzesi’nde bulunan (envanter nr. 1/824) Yavuz Sultan Selim dönemine ait bir sancakta ortadaki zülfikar motifinin iki yan─▒na ilk ikisi içinde fetih âyeti, di─čerleri içinde aynal─▒ yaz─▒ tarz─▒nda kelime-i tevhid yaz─▒lm─▒┼č olan alt─▒ hilâl yer almaktad─▒r. Zülfikar─▒n kabzas─▒ ucuna bir, sanca─č─▒n uç k─▒sm─▒ndaki üçgen parçay─▒ ay─▒ran banda ise on adet hilâl motifi yerle┼čtirilmi┼čtir. Büyük hilâllerin ilk ikisi ortas─▒nda “yâ Muhammed” ibaresi, di─čerlerinde çok ┼čual─▒ y─▒ld─▒zlar yer al─▒r. Küçük hilâller içindeki y─▒ld─▒zlar ise alt─▒ ┼čual─▒d─▒r.
1683 Viyana bozgunu s─▒ras─▒nda orada terkedilen sancaklar, içinde kelime-i tevhid yaz─▒l─▒ büyük boy hilâl ve Süleyman mührü motifleriyle süslü olup çok ┼čual─▒ y─▒ld─▒zlar─▒n ┼čualar─▒ aras─▒na da ayr─▒ca hilâller yerle┼čtirilmi┼čtir (Çygulski, s. 37-50, rs. 9). ─░stanbul Deniz Müzesi’nde yer alan (envanter nr. 682) 14 m. uzunlu─čunda, 5 m. eninde ve 56,5 kg. a─č─▒rl─▒─č─▒ndaki sancakta da benzer tarzda çok say─▒da hilâl motifi vard─▒r. Sancak III. Mustafa için Ba─čdat’ta dokunmu┼čtu (Atasoy, s. 42-43). Topkap─▒ Saray─▒ Müzesi’nde bulunan II. Süleyman ve Sultan ─░brâhim gibi baz─▒ padi┼čahlara ait merasim kaftanlar─▒nda ve bunlar─▒n kulland─▒─č─▒ baz─▒ s─▒rmal─▒ e┼čyada iç içe büyük boy hilâllerle küçük çintemani desenleri yer almaktad─▒r (envanter nr. 13/486, 13/514, 13/1891, 31/48, 31/71). Ayn─▒ müzede XVI. yüzy─▒la ait ah┼čap tahtta da siyah zemin üzerine kakma fildi┼či çintemani motifleri i┼členmi┼čtir (envanter nr. 2/2879).
Haçl─▒ seferlerinden ve Osmanl─▒lar’la ili┼čkilerinden sonra Do─ču hayranl─▒─č─▒n─▒n Bat─▒ kültüründe aç─▒k bir ┼čekilde görülen yans─▒malar─▒ içinde hilâl motifi de yer almaktad─▒r. 1509-1513 y─▒llar─▒na ait bir grup Frans─▒z dokumas─▒ üzerindeki tasvirler bunlardand─▒r. Alt─▒ duvar örtüsünden olu┼čan ve “Lady with the Unicorn” ad─▒yla tan─▒nan dokumalarda be┼č duyu anlat─▒l─▒r. K─▒rm─▒z─▒ zemin üzerinde lâcivert ku┼čaklara üçer beyaz hilâl motifi yerle┼čtirilmi┼č olan ve halen Paris’te Cluny Museum’da muhafaza edilen dokumalarda bayrak direkleri de hilâllerle süslenmi┼čtir (Clark, lv. 8; Mitchell, s. 218, lv. 5). XVI. yüzy─▒l ortalar─▒nda Bat─▒’da yap─▒lan Kanûnî Sultan Süleyman ve Hürrem Sultan gravürlerinde de hilâl motifine çokça yer verilmi┼čtir. Bunlardan birinde padi┼čah─▒n resminin yan─▒na üç hilâlli bir arma yerle┼čtirilmi┼čtir. Hürrem Sultan’─▒n giydi─či elbise de hilâl motifleriyle süslüdür (Ward, s. 17, 51). Bir di─čerinde padi┼čah cuma namaz─▒na giderken elinde hilâl alemli bir âsa ta┼č─▒r (a.g.e., s. 50). Bir ba┼čka minyatürde ise Süleymaniye Camii’nin göründü─čü bir kap─▒n─▒n önünde ayakta duran padi┼čah─▒n arkas─▒ndaki kap─▒da ba┼č─▒ hilâllerle süslü bir fil tasvir edilmi┼čtir. Sancakta ve kap─▒ üzerinde de hilâl bulunur (a.g.e., s. 48).
III. Selim ordu ve donanmada y─▒ld─▒zl─▒ hilâli amblem olarak kulland─▒; onun mühr-i hümâyununun üst k─▒sm─▒nda hilâl ve alt─▒ kö┼čeli y─▒ld─▒z yer almaktad─▒r (Kütüko─člu, s. 86; Özdemir, s. 77, 79). II. Mahmud döneminde beratlarda bile ayy─▒ld─▒z motifi kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Nitekim böyle bir beratta tu─čran─▒n üzerinde arma ve onun üzerinde de en üstte birbirine dönük iki hilâl aras─▒nda on dört kö┼čeli bir y─▒ld─▒z bulunmaktad─▒r. Ayr─▒ca arman─▒n her iki yan─▒nda ve tepesinde birer ayy─▒ld─▒z mevcuttur (Özdemir, s. 82). 1835’te Osmanl─▒ elçisi olarak Paris’e gönderilen Mustafa Re┼čid Pa┼ča’n─▒n mühründe hilâl içinde be┼č ┼čual─▒ y─▒ld─▒z görülmektedir (Kütüko─člu, s. 90).
Günümüzde h─▒ristiyan dünyas─▒n─▒n K─▒z─▒lhaç’─▒na mukabil kurulan K─▒z─▒lay (Hilâl-i Ahmer), içki ve uyu┼čturucularla mücadele etme amac─▒n─▒ güden Ye┼čilay (Hilâl-i Ahdar) gibi müesseselerin sembolü olarak kullan─▒lan hilâl bazan tek, bazan da bir veya birkaç y─▒ld─▒zla birlikte Azerbaycan, Cezayir, Kamerun, Kuzey K─▒br─▒s Türk Cumhuriyeti, Malezya, Moritanya, Pakistan, Singapur, Tunus, Türkmenistan gibi ─░slâm ülkelerinin bayrak motiflerini meydana getirmektedir.
Hilâl XI. yüzy─▒ldan itibaren Do─ču’da ve Bat─▒’da H─▒ristiyanl─▒─č─▒n sembolü olan haça kar┼č─▒ ─░slâmiyet’in sembolü olarak kullan─▒lm─▒┼č ve bu durum özellikle ─░stanbul’un fethinden sonra giderek yayg─▒nla┼čm─▒┼čt─▒r (Yakup Artin Pa┼ča, I/3, s. 39, 49). Hilâlin ibadet takvimindeki rolü, Kur’ân-─▒ Kerîm ve hadislerde Allah’─▒n âyetlerinden biri ┼čeklinde gösterilmesi ve ona yemin edilmesi, ayr─▒ca Hz. Peygamber’in Sa‘d b. Mâlik b. Ubeys─▒r el-Ezdî’ye üzerinde hilâl bulunan bir sancak vermesi sebebiyle müslümanlar taraf─▒ndan ─░slâm’─▒n sembolü kabul edildi─či söylenebilir.


Bu Makaleye Ait Ele┼čtiri Makaleleri
# Makaleler Ad─▒
Kullan─▒c─▒ Yorumlar─▒

! Yorum yazabilmeniz i├žin ├╝ye olmal─▒s─▒n─▒z.
├ťyelik i├žin l├╝tfen sayfan─▒n ├╝st k─▒sm─▒nda yer alan"├ťye Giri┼č | ├╝ye ol" linkine t─▒klay─▒n─▒z.

Kay─▒t Ekleyen / Eklenme Tarihi
S├╝meyye Abaci / 11.06.2015



Eski Eserler


Eski Eserler K├╝t├╝phanesine Ho┼čgeldiniz!

Hesap ─░┼člemleri

├ťye de─čil misiniz? ├ťye olun!

Eski Eserlere ├╝ye olarak, k├╝t├╝phanenimiz ve eserlerimiz hakk─▒nda payla┼č─▒mlardan hesab─▒n─▒z ├╝zerinden faydalabilirsiniz...