f EskiEserler | Eski Eserler | Eskieserler.com
E─čitim Kurumu   ( 2141 )   Kitaplarda   ( 1659 )   Yazarlarda   ( 4831 )  
Dergilerde   ( 786 )   K├╝t├╝phanelerde   ( 151 )   ┼×ehirlerde   ( 182 )  
Makalelerde   ( 2196 )   Multi Media   ( 323 )   Fetvalar   ( 894 )  
Hit
9129104
├ťye 1490
Online ├ťye 0

T├╝rk Edebiyat─▒nda Hilal

 Kitap Detay─▒ Kitap No : K-  
Yazar Ad─▒ ─░lim Dal─▒ Konusu Dili
Cemal Kurnaz Edebiyat T├╝rk├že
├ľzelli─či Terc├╝me Eden
 
       
Makale No: 2195 Hit : 8504 Hata Bildirimi Tavsiye Et
   Makale Yazar─▒na ait Kitaplar E-Kitaplar Makaleler Hakk─▒ndaki Makaleler    

Yazara ait kitaplar
# Kitap Ad─▒

Yazara ait e-kitaplar
# Kitap Ad─▒

Yazara ait makaleler
# Makaleler Ad─▒
1 T├╝rk Edebiyat─▒nda Hilal
2 Osmanl─▒ D├Ânemi T├╝rk Edebiyat─▒n─▒n Niteli─či ├ťzerine D├╝┼č├╝nceler

Yazar Hakk─▒ndaki Tan─▒t─▒m Makaleleri
# Makaleler Ad─▒

├ľzeti
open go how many guys cheat
read here cheat wifes unfaithful wives
abortion methods terminating pregnancy at 20 weeks articles on abortion
bystolic savings card bystolic free trial coupon bystolic coupon 2014
cialis coupon cialis coupon cialis coupon

Yay─▒n Bilgileri
Yay─▒nland─▒─č─▒ Kaynaklar
Yay─▒nland─▒─č─▒ Tarih
Yay─▒nland─▒─č─▒ Dergi
Sanal Dergi
Makalenin Linki

Makale Metni   [Yazd─▒r/Print]

Türk Edebiyat─▒nda Hilâl

Divan ┼čiirinde hilâlle ilgili zengin mazmunlar te┼čekkül etti─či gibi hilâl çe┼čitli te┼čbihlerin de konusu olmu┼čtur. Bâkî’nin, “Ne ho┼č yara┼čt─▒ sipihre kevâkib içre hilâl / Tak─▒nd─▒ pâyine gûyâ ki cevherî halhal” beytiyle ba┼člayan kasidesinin uzun nesîb bölümü hemen tamamen hilâlin görünmesiyle ilgili söz oyunlar─▒ndan ibarettir. Ayr─▒ca harflerle hilâl aras─▒nda edebî ve tasavvufî yönden münasebetler kurularak baz─▒ yorumlar yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Harflerin hilâlle münasebeti daha çok imlâ yönündendir. Meselâ Allah kelimesi (ěž┘ä┘ä┘ç) hilâl (┘ç┘äěž┘ä) ve lâle (┘äěž┘ä┘ç) kelimeleriyle ayn─▒ harfleri ihtiva eder. Lafza-i celâl elifle ba┼člad─▒─č─▒ ve elif hilâle benzedi─či için eski ┼čiirde hilâlin Allah’─▒ telmih etti─či kabul edilmi┼čtir. Â┼č─▒k a┼čk yükü ve ─▒st─▒rab─▒yla, ihtiyar da ömür ve kah─▒r yüküyle iki büklüm olup dâl (ě») harfine dönmü┼č ve bu haliyle hilâle benzetilmi┼čtir. Dâl kelimesi ayn─▒ zamanda “delâlet eden, delil olan” mânas─▒na gelir. Gökyüzü sayfas─▒nda Hakk’─▒n varl─▒─č─▒na delâleten yaz─▒lm─▒┼č dâl harfiyle kastedilen de yeni ayd─▒r. Yay çekilirken okçunun boynu e─čilir, dâle benzer; hilâl de felek yay─▒n─▒ çeke çeke dâle dönmü┼čtür. Sevgilinin ka┼č─▒ ile hilâl aras─▒ndaki çok yayg─▒n benzetme â┼č─▒─č─▒n dertten belinin bükülmesi imaj─▒yla beraber kullan─▒lm─▒┼čt─▒r: “Yine bir ka┼č─▒ hilâlin sitemi çerh gibi / Kaddimi k─▒ld─▒ kemer tâkatimi eyledi tâk” (Bâkî). Ka┼č-hilâl-yay ili┼čkisi içinde ka┼člar ve hilâl râ (ě▒) harfine benzetilir. Hz. Peygamber’in, eline kalem almad─▒─č─▒ halde felek levhas─▒na iki râ (ě▒ě▒) harfi yazd─▒─č─▒ söylenerek in┼čik─üku’l-kamer mûcizesine telmih yap─▒l─▒r. Receb ay─▒n─▒n ilk harfi olan “râ”n─▒n hilâle benzemesiyle üç aylar─▒n ba┼člad─▒─č─▒na da i┼čaret edilmi┼čtir. Hilâlin do─čmas─▒ ve görünmesi, gökyüzü kâtibinin gökyüzü levhas─▒na güne┼čin alt─▒n suyu ile bir lâm (┘ä) harfi yazmas─▒ ┼čeklinde dü┼čünülmü┼čtür. Lâm harfi de “dâl” gibi beli bükük â┼č─▒─č─▒ veya ihtiyar─▒ temsil eder. Ebced hesab─▒na göre lâm harfi otuz say─▒s─▒na tekabül etti─či için “lâm”a benzetilen hilâl de otuz say─▒s─▒n─▒, yani otuz günlük zaman dilimi olan ay─▒ sembolize etmi┼č olmaktad─▒r. Nûn (┘ć) harfi de ┼čekil bak─▒m─▒ndan yeni aya benzetilir; noktas─▒ ise y─▒ld─▒zd─▒r. Di─čerlerinde oldu─ču gibi bazan bu harfin de kâtibi güne┼čtir. Hilâl ters yaz─▒lm─▒┼č nûn da olabilir. Bâkî’nin, “Ya nûndur görünür âhirinde ┼ča‘bân─▒n / Ya râd─▒r ol ramazan evveline olmu┼č dâl” beyti bunu anlat─▒r. Di─čer taraftan hilâlin görünmesiyle ba┼člayan ay ba┼člar─▒nda sevgilinin ka┼člar─▒na benzeyen hilâli görünce â┼č─▒─č─▒n derdi artar. Yine hilâl-ka┼č ili┼čkisinde çat─▒k veya e─čri ka┼ča benzetilen hilâl ile “çat─▒k ka┼č”, “ka┼č e─čmek” sözleri Hakk’─▒n celâl ve kahhâr isimlerine delâlet eder. Hilâl ayn─▒ zamanda i┼člemeli gök seccadesine secde eden bir mümindir.

Hilâl (mâh-─▒ nev) gökyüzünün kula─č─▒, a─čz─▒ veya duda─č─▒d─▒r: “Âte┼č-i âh─▒m Hayâlî yakmaya çarh─▒ deyü / Encüm ile mâh-─▒ nev oldu felekte göz kulak” (Hayâlî Bey). Bazan da hayretle aç─▒lm─▒┼č bir a─čza benzetilir. Nitekim ┼ča┼č─▒rmay─▒ veya takdiri ifade eden “a─čz─▒ aç─▒k kalmak”, “parma─č─▒n─▒ ─▒s─▒rmak”, “hayret parma─č─▒” deyimlerinde a─č─▒z ve parmak hilâli ifade eder. Hayâlî Bey’in, “Berk-─▒ âh─▒m âsümâna ┼čöyle hayret verdi kim / Di┼čledi dendân-─▒ pervîn mâh-─▒ nev barma─č─▒n─▒” beyti bu anlay─▒┼č─▒ aksettirir. Hilâl gökyüzünün parma─č─▒n─▒ oynatmas─▒d─▒r. Alt─▒n ba─č─▒┼člayan güne┼č zenginine kar┼č─▒ hilâl el açan bir yoksuldur. Be┼č hilâl ile be┼č parma─ča i┼čaret edilir. Sevgilinin parma─č─▒ndan kesilen t─▒rnak da hilâl gibidir. ┼×eyh Galib’in, “Ay yenisi gökte ne ülker satar / De─čmeyicek kesti─či t─▒rna─č─▒n─▒” beyti bunu anlat─▒r. Bulutlar aras─▒nda kalan hilâl ise sevgilinin pamuk içinde saklanan t─▒rna─č─▒d─▒r. Güzelin ufuk misali yakas─▒ndan görünen gö─čsü ve beli de hilâle benzetilmi┼čtir.

Gökyüzü ve gök cisimleriyle hayvan veya hayvanla ilgili unsurlar aras─▒nda çe┼čitli tasavvur ve tahayyülleri görmek mümkündür. Bunlardan göklerin dönmesiyle at aras─▒nda ilgi kurularak hilâl gümü┼č veya alt─▒n bir eyere, üzengiye (rikâb) ve nala, y─▒ld─▒zlar da nal çivisine benzetilir. Eski bir gelenek olarak dü┼čman─▒ ┼ča┼č─▒rtmak için bazan at─▒n aya─č─▒na nal ters çak─▒l─▒rd─▒. Hilâlin ters çak─▒lm─▒┼č nala te┼čbihi bundan dolay─▒d─▒r. Rengârenk görünmesi, be┼č vakitte ötmesiyle horoz-zaman ili┼čkisi içerisinde gökyüzü horoza benzetilmekte, hilâl de bu horozun ibi─či veya kuyru─ču olmaktad─▒r. Hilâl, iki ucu kanada benzetilerek gökte uçan beyaz bir güvercin ┼čeklinde tasavvur edilir. Güvercinler haberle┼čmede kullan─▒ld─▒─č─▒ndan hilâl de her ay─▒n ba┼člang─▒c─▒n─▒ haber veren bir güvercin gibidir. Gökyüzü kumru olarak dü┼čünüldü─čünde hilâl gagas─▒na, hâle de boynundaki siyah halkaya benzetilir. Bu halka ayn─▒ zamanda kullu─ča, â┼č─▒kl─▒─ča ve esarete i┼čarettir.

Hilâl, gökyüzü denizinin ufuk sahillerinde görünen bir gümü┼č bal─▒─č─▒d─▒r. Kazâ ve kader oklar─▒n─▒n at─▒ld─▒─č─▒ bir yay veya okçular─▒n parmaklar─▒na takt─▒klar─▒ kemikten yap─▒lm─▒┼č bir çe┼čit yüzük olan zihgirdir. Gökyüzüne as─▒lm─▒┼č k─▒l─▒ç veya hançerdir: Bâkî’nin, “Heman bu hançer-i zerring─▒lâf-─▒ pâ┼čâd─▒r / Ki tâk-─▒ ar┼ča as─▒ld─▒ bu ┼čeb hilâl-misâl” beytiyle Fuzûlî’nin, “Adû-y─▒ câh─▒n─▒n kat‘-─▒ hayât─▒yçün çeker her ay / G─▒lâf-─▒ lâciverdîden hilâl-i âsmân hançer” beyti bunu ifade eder. Hançer veya k─▒l─▒ç benzetmesiyle gök çark─▒ hilâli bileyip keskinle┼čtirirken ç─▒kan k─▒v─▒lc─▒mlar da y─▒ld─▒zlar─▒ te┼čkil eder.

Hilâl, gök sofras─▒n─▒n veya Tanr─▒ sofras─▒n─▒n dilimlenmi┼č ekme─čidir. Ramazan─▒n ba┼člamas─▒n─▒, orucun bitmesini, yiyip içmeye ve e─členceye ba┼član─▒lmas─▒n─▒ telmihen hilâlin en çok benzetildi─či unsurlardan biri de kadehtir. Hilâl kadeh olunca ┼čafak ┼čaraba, y─▒ld─▒zlar mezeye, devaml─▒ döndü─čü için felek de sâkîye benzetilir. Cer kâsesi denilen dilenci ke┼čkülü, çaydanl─▒k demli─čine benzeyen eski tip çocuk emzi─či ve kürdan yeni aya te┼čbih edilirken dolunay da nurdan bir taba─ča, gümü┼čten bir kâseye, iki kefeli bir teraziye veya ölçe─če benzetilir.

Nakil vas─▒talar─▒ bak─▒m─▒ndan en çok hilâl-gemi veya kay─▒k münasebetleri kullan─▒lmaktad─▒r: “Mâh-─▒ nevden Dicle’de gösterdi zevraklar misâl / Kim görüptür kim ola bir âsümânda bin hilâl” (Fuzûlî). Gökyüzü engin bir deniz, ufuklar sahil, hilâl de bu sahillerde dolanan veya kan deryas─▒na benzeyen ┼čafak vakitlerinde bu deryaya batan bir gemidir. “Kara” kelimesi “arazi” ve “siyah” mânas─▒nad─▒r. Kara görününce geminin karaya, sahile süratle yakla┼čmas─▒ gibi hilâl gemisi de ufka yönelir veya hilâl dümenini k─▒ran yeni ay ecel teknesi, ölüm gemisi yani tabut olarak da tahayyül edilir.

─░n┼čaî unsurlar bak─▒m─▒ndan hilâl mehçeye (alem), kap─▒ halkas─▒na, y─▒ld─▒z mücevherlerini koruyan gökyüzü hazinesinin gümü┼čten kilidine ve anahtar─▒na, gök saray─▒n─▒n kemerine, gök deryas─▒ üzerinde bir köprüye, y─▒ld─▒z tanelerini ihtiva eden bir tuza─ča ve be┼či─če benzetilmi┼čtir.

Türk folklorunda da hilâlle ilgili çe┼čitli inan─▒┼člar mevcuttur. Hilâlin ilk günü gebe kalan kad─▒n─▒n çocu─ču güzel olur. Hilâlin a─čz─▒ yukar─▒da görünürse ucuzlu─ča, ucu yukar─▒da olursa o y─▒l k─▒┼č─▒n ┼čiddetli geçece─čine, s─▒rt üstü olursa zelzeleye ve belâya i┼čaret say─▒lmas─▒ bunlardand─▒r (ayr─▒ca bk. AY).

Halk edebiyat─▒nda hilâl divan ┼čiirinde oldu─ču kadar zengin mazmun ve te┼čbihlerle kullan─▒lmam─▒┼čt─▒r. Karacao─član’─▒n, “Çe┼čit çe┼čit ba─člam─▒┼čs─▒n ba┼č─▒n─▒ / Uydurmu┼čsun zülfe hilâl ka┼č─▒n─▒” m─▒sralar─▒nda oldu─ču gibi sadece sevgilinin ka┼č─▒n─▒n benzetildi─či te┼čbih veya istiâre olarak de─či┼čik motiflerle tekrar─▒ oldukça yayg─▒nd─▒r. Cumhuriyet döneminde halk edebiyat─▒ ┼čekil ve motiflerinden faydalan─▒larak yaz─▒lm─▒┼č baz─▒ ┼čiirlerde de hilâle bu anlam─▒yla yer verilmi┼čtir: “Gel ey hilâl ka┼čl─▒m dizim üstüne / Ay bir yandan sen bir yandan sar beni” (Sabahattin Ali).

Tanzimat’tan sonra de─či┼čen ve toplum meselelerine aç─▒lan yeni Türk edebiyat─▒nda hilâl, divan ┼čiirindeki mazmunlar─▒n hemen hiçbiriyle ifade edilmemi┼čtir. ┼×inâsi’nin, “Vaktâ ki felek ┼čekl-i hilâlin kamer eyler / Gün geçti─čini ömr-i be┼čerden haber eyler” beytinde oldu─ču gibi zaman─▒n geçi┼činin sembolü olan hilâl, bunun d─▒┼č─▒nda pek az örnekte de tabiattaki gerçek varl─▒─č─▒yla ortaya ç─▒kar ve çok defa ┼čairin bulundu─ču ruh haliyle özde┼čle┼čir. Recâizâde Mahmud Ekrem’in “Hilâl-i Seher”, Tevfik Fikret’in “Ufuk ve Hilâl”, Ahmed Hâ┼čim’in “Hilâl-i Semen” adl─▒ ┼čiirleri bu çe┼čit kullan─▒m─▒n birkaç örne─čidir. Buna kar┼č─▒l─▒k bayraktaki hilâl dolay─▒s─▒yla daha zengin ça─čr─▒┼č─▒mlara aç─▒ld─▒─č─▒ görülen ifadelere rastlan─▒r. Çerkez┼čeyhizâde Halil Hâlid’in Hilâl ve Salib Münâzaas─▒ (Kahire 1325) adl─▒ kitab─▒nda oldu─ču gibi fikrî eserlerde H─▒ristiyanl─▒─č─▒n sembolü olan salibe kar┼č─▒l─▒k hilâl ─░slâm’─▒ temsil eder. Nâm─▒k Kemal’in “Hilâl-i Osmânî” manzumesiyle Yahya Saim’in (Ozano─člu) Hilâlin Gölgesinde: Çanakkale-K┼źtü’l-emâre Zafer Destân─▒ adl─▒ ┼čiir kitab─▒ bu semboller etraf─▒nda kaleme al─▒nm─▒┼čt─▒r. Mehmed Âkif’in ┼čiirleri aras─▒nda Âs─▒m’da, “Bir hilâl u─čruna yâ Rab ne güne┼čler bat─▒yor”; “─░stiklâl Mar┼č─▒”nda, “Çatma kurban olay─▒m çehreni ey nazl─▒ hilâl” ve “Dalgalan sen de ┼čafaklar gibi ey ┼čanl─▒ hilâl” m─▒sralar─▒, bayrak dolay─▒s─▒yla hilâlin dinî ve millî bir sembol olarak ifadesinin en hamasî-lirik örneklerini te┼čkil eder. Ahmet Cemil Ak─▒nc─▒’n─▒n Hilâllerin Gölgesinde (─░stanbul 1967), Sevinç Çokum’un Hilâl Görününce (─░stanbul 1988) adl─▒ romanlar─▒nda ayn─▒ sembol tema olarak i┼členmi┼čtir.

Hilâl ayn─▒ zamanda, kemik ve ┼čim┼čir gibi sert a─čaçtan yap─▒lm─▒┼č, kulak ve di┼č temizli─činde kullan─▒lan bir ucu sivri, di─čer ucu ka┼č─▒k gibi enli bir aletin ad─▒d─▒r. Bu alet Sâbit’in, “Kimsenin kurcalama ayb─▒n─▒ mânend-i hilâl / Belki setr etmede hemhâs─▒yyet-i misvâk ol” beytiyle edebiyata da girmi┼čtir. Mahalle mekteplerinde çocuklar─▒n harfleri göstermede, hecelemede veya sat─▒r takibinde kulland─▒klar─▒, bir iplikle kitab─▒n aras─▒nda ba─čl─▒ duran gümü┼č veya tunçtan yap─▒lm─▒┼č alete de hilâl denir. Bâkî’nin, “Sar─▒nd─▒ meh yine bir hûb Yûsufî destâr / Sokundu fark─▒na bir tâne ince sîm hilâl” beyti buna i┼čarettir. Bu incelikte bir borudan akan su miktar─▒na da hilâl denilmi┼čtir. Konak veya hamamlara verilen suyun bedelinin tesbitinde hilâle ba─čl─▒ olarak ┼ču ölçü birimleri kullan─▒lm─▒┼čt─▒r: 2 hilâl = 1 çuvald─▒z, 2 çuvald─▒z = 1 ikili, 4 çuvald─▒z = 1 masura, 2 masura = 1 kam─▒┼č, 4 masura = 1 lüle, 3 lüle = 1 salma (Pakal─▒n, ilgili maddeler; ayr─▒ca bk. S‘). Hilâle benzeyen bir çe┼čit kadeh ise “hilâlî” olarak adland─▒r─▒lmaktayd─▒.

   


Bu Makaleye Ait Ele┼čtiri Makaleleri
# Makaleler Ad─▒
Kullan─▒c─▒ Yorumlar─▒

! Yorum yazabilmeniz i├žin ├╝ye olmal─▒s─▒n─▒z.
├ťyelik i├žin l├╝tfen sayfan─▒n ├╝st k─▒sm─▒nda yer alan"├ťye Giri┼č | ├╝ye ol" linkine t─▒klay─▒n─▒z.

Kay─▒t Ekleyen / Eklenme Tarihi
S├╝meyye Abaci / 11.06.2015



Eski Eserler


Eski Eserler K├╝t├╝phanesine Ho┼čgeldiniz!

Hesap ─░┼člemleri

├ťye de─čil misiniz? ├ťye olun!

Eski Eserlere ├╝ye olarak, k├╝t├╝phanenimiz ve eserlerimiz hakk─▒nda payla┼č─▒mlardan hesab─▒n─▒z ├╝zerinden faydalabilirsiniz...