f EskiEserler | Eski Eserler | Eskieserler.com
E─čitim Kurumu   ( 2141 )   Kitaplarda   ( 1659 )   Yazarlarda   ( 4831 )  
Dergilerde   ( 786 )   K├╝t├╝phanelerde   ( 151 )   ┼×ehirlerde   ( 182 )  
Makalelerde   ( 2196 )   Multi Media   ( 323 )   Fetvalar   ( 894 )  
Hit
9129104
├ťye 1490
Online ├ťye 0

Cemaleddin Efgani

 Kitap Detay─▒ Kitap No : K-  
Yazar Ad─▒ ─░lim Dal─▒ Konusu Dili
Osman Keskio─člu
├ľzelli─či Terc├╝me Eden
 
       
Makale No: 2132 Hit : 5955 Hata Bildirimi Tavsiye Et
Tan─▒t─▒lan Yazar─▒n Bilgileri
Yazar Ad─▒ Cemaleddin el Afgani
  ěČ┘ůěž┘ä ěž┘äě»┘Ő┘ć ěž┘äěž┘üě║ěž┘ć┘Ő ěž┘äěžě│ě»ěóěĘěžě»┘Ő
   Makale Yazar─▒na ait Kitaplar E-Kitaplar Makaleler Hakk─▒ndaki Makaleler    

Yazara ait kitaplar
# Kitap Ad─▒

Yazara ait e-kitaplar
# Kitap Ad─▒

Yazara ait makaleler
# Makaleler Ad─▒
1 Gelenbevi ve Subutu Hilal Meselesi
2 Cemaleddin Efgani

Yazar Hakk─▒ndaki Tan─▒t─▒m Makaleleri
# Makaleler Ad─▒

├ľzeti
all wives cheat women who cheated
women cheat on their husbands husband cheated unfaithful wife
link why do women cheat why do wifes cheat
bystolic coupon 2013 daliresp patient assistance bystolic coupon 2014
gabapentin cost at walgreen gabapentin cost at walgreen gabapentin cost at walgreen
bystolic generic name linzess patient assistance what is the generic for bystolic
cialis discount coupon coupons for prescription drugs
drug coupon cialis coupons printable cialis trial coupon

Yay─▒n Bilgileri
Yay─▒nland─▒─č─▒ Kaynaklar
Yay─▒nland─▒─č─▒ Tarih
Yay─▒nland─▒─č─▒ Dergi
Sanal Dergi
Makalenin Linki

Makale Metni   [Yazd─▒r/Print]
  • Cemaleddin Efgani
    Makalenin PDF Metni Ekteki  dosyadad─▒r

    Cemâleddîn Efgânî Seyyid Muhammed Ibn Safdar, 1254-1314 H./ 1838-1897 M.

    ─░leri g├Âr├╝┼čl├╝ ve a├ž─▒k fikirli bir bilgin, b├╝y├╝k bir m├╝tefekkir olarak tan─▒nan Cem├óledd├«n Efg├ón├«, her┼čeyden evvel ┼čark─▒n uyand─▒r─▒c─▒lar─▒ndan biridir. ├«sl├óm ├élemine h├╝rriyet fikirlerini a┼č─▒lam─▒┼č, m├╝sl├╝manlar─▒ uyand─▒rmak i├žin gece g├╝nd├╝z demeden, durmadan didinmi┼čtir. O, hem muharrir, hem hatip bir zatt─▒r. Kalemini ve dilini ─░sl├óm davalar─▒na vakfetmi┼čtir.

     

    Ba┼čl─▒ca iki gayesi vard─▒:

    ─░sl├óm─▒ uyand─▒rmak, ─▒sl├óhat yapmak, medeniyet yolunu g├Âstermek.

    Müslüman ülkelerini Avrupalıların siyasi ve iktisâdi nüfuzundan kurtarmak.

     

    O, m├╝sl├╝manlar─▒ cehalet karanl─▒─č─▒ndan, gaflet batakl─▒klar─▒ndan kurtarmak i├žin ├žal─▒┼čt─▒. ─░stil├óc─▒lara kar┼č─▒ amans─▒z bir d├╝┼čmand─▒. Zillete katlanmayan, izzet-i nefsini ├ži─čnetmeyen ┼čerefli ve yorulmaz bir m├╝cahid idi. Parlak bir zek├óya, ate┼čli bir mizaca sahipti. Keskin bak─▒┼člar─▒, cehalet bulutlar─▒n─▒, gaflet sislerini da─č─▒tan birer g├╝ne┼č gibi idi. Son as─▒rlarda ─░sl├óm ├╝lkelerinde g├Âr├╝len h├╝rriyet davran─▒┼člar─▒ onun eseridir. Bakt─▒ ki: ─░sl├óm ├ólemi uykuda. Uyan! diye hayk─▒rd─▒. G├Ârd├╝ ki: M├╝sl├╝man ├╝lkelerinin ├žo─ču istil├ó alt─▒nda. Kalk, silkin! diye seslendi. M├╝sl├╝man ├╝lkelerini yabanc─▒ boyunduru─čundan, siy├ós├« ve iktis├ód─▒ esaret ve tahakk├╝mlerden kurtarmak i├žin m├╝sl├╝manlar─▒n uyanmas─▒n─▒n; gafletten silkinmesinin, zilletten, meskenetten kurtulmas─▒n─▒n ┼čart oldu─čuna kan─▒ idi. "Her millet kendi mill├« varl─▒─č─▒n─▒ duymal─▒, uyanmal─▒" diyordu. Mill├« ceryanlara asla kar┼č─▒ de─čildi. Kuvvetli milletlerden meydana gelen ─░sl├óm camias─▒n─▒n da kuvvetli olaca─č─▒ ┼č├╝phesizdi.

    M─░lliyyeti hakk─▒nda rivayetler" muhteliftir. ─░ranl─▒, Afganl─▒, T├╝rk oldu─čunu ileri s├╝renler var. Talebesi Muhammed Abdu'nun yazd─▒─č─▒na g├Âre, me┼čhur muhaddis Ali Tirmiz├« vas─▒tasiyle nesebi Hazret-i Ali'nin o─člu Hazret-i Hasan'a var─▒r. Onun i├žin Seyyid unvan─▒n─▒ kullan─▒rm─▒┼č.. Kendisinin anlatt─▒─č─▒na g├Âre Kabil ┼čehrine ├╝├ž g├╝nl├╝k mesafede bulunan K├╝ner k├Ây├╝nde veya Hemed├ón civar─▒nda Esad├ób├ód'da do─čmu┼čtur. Ailece Hanef├« mezhebinde idiler. ├çocuk­lu─ču ve gen├žli─či Afganistan'da ge├žti. 8 ya┼č─▒nda iken T├╝rk├že konu┼čmas─▒n─▒ bilirdi. Ahmed A─čao─člu bir yaz─▒s─▒nda Afganl─▒'nm Azer├« T├╝rk├╝ ve Mer├ógal─▒ bir aileden olup Hemedan civa­r─▒nda do─čdu─čunu ve s├╝t emer bir ├žocukken Afgan'a hicret ettiklerini bizzat kendisine s├Âyle­di─čini yaz─▒yor. (l)[1]

    K├╝├ž├╝k ya┼č─▒nda babas─▒ ile Kabil'e gelmi┼č, ilk tahsilini orada yapm─▒┼čt─▒r. 8 ya┼č─▒nda tahsile ba┼člam─▒┼č, 10 sene tahsiline devamla ├ža─č─▒nda mut├ód ─░sl├óm ilimlerini Kabil medresesinde ├Â─črenmi┼čtir. Ayr─▒ca felsefe ve m├╝sbet ilimlerle de ilgilenmi┼čtir. Arap├ža, Fars├ža ve T├╝rk├že bilirdi. Avrupa lisanlar─▒ndan baz─▒lar─▒na da vak─▒ft─▒. (Frans─▒zca bilir, ─░ngilizce ve Rus├ža anlard─▒). 18 ya┼č─▒nda iken Hindistan'a gitti. Bir sene kadar Hindistan'da kald─▒. Oradan Hacca yolland─▒ Bir ├žok yerlere u─črayarak 1273 H. de Mekke'ye vard─▒. Hac'tan sonra Afganistan'a d├Ânerek Em├«r Dost Muhammed Han devrinde me'muriyete girdi. H├╝k├╝met adamlar─▒ aras─▒nda yer ald─▒. Onun vefat─▒ ├╝zerine yeni Em├«r ┼×ir Ali'nin biraderi Muhammed A'zamla olan s─▒k─▒ dostlu─ču y├╝z├╝nden memlekette, ┼×ir Ali Han'─▒n mevkie gelmesi dolay─▒siyle, patlak veren s├╝l├óle kav­galar─▒na kar─▒┼čm─▒┼č oldu. K─▒sa bir m├╝ddet Muhammed A'zama M├╝┼č├óvir-i H├óshk yapt─▒. Yine i├ž sava┼člar ba┼člad─▒. Muhammed A'zam'm d├╝┼čmesi ├╝zerine o da Afganistan'dan ayr─▒ld─▒. Hindistan'a ge├žti. (1285) H.

    ─░ngilizler uzun m├╝ddet Hindistan'da kalmas─▒n─▒ tehlikeli g├Ârd├╝ler. Bu y├╝zden Hindistan'─▒ terke mecbur kald─▒. Oradan Kahireye geldi. M─▒s─▒rda iyi kar┼č─▒land─▒. Ezher Ulem├ós─▒yle ve talebesiyle tan─▒┼čt─▒, dostluk kurdu. Hus├╗s├« ik├ómetg├óh─▒nda talebeye ders verdi. Musahabelerde bulundu. Bu, isl├óm─▒ uyand─▒ran ilk ses oldu. ┼×ark b├Âyle bir ses bekliyordu. Fakat kimse cesaret edemiyordu. Onun i├žin bu sesi alk─▒┼člad─▒lar ve etraf─▒nda topland─▒lar.

    M─▒s─▒r'da uzun m├╝ddet kalamad─▒. ─░stanbul'a geldi. (1286 H.-1870M) ─░sl├óm ├óleminde hayli ┼č├Âhret yapm─▒┼čt─▒. ─░stanbul'da y├╝ksek tabaka Ricali, B├ób-─▒ ├él├« erk├ón─▒ onu pek samim├«. kar┼č─▒lad─▒lar. Biriki g├╝n sonra  Sadrazam ├él├« Pa┼ča  taraf─▒ndan kabul edildi. H├╝k├╝metten ve halktan itibar g├Ârd├╝. Ayasofya ve Sultan Ahmed c├ómi'lerinde va'z etme─če davet edildi. 6 ay sonra kendisine Meclis-i Kebir-i Maarif azal─▒─č─▒ verildi.

     

    Dârü'l-fünun'daki konferans :

     

    Afg├ónl─▒'n─▒n ┼č├Âhreti g├╝nden g├╝ne art─▒yordu. Takdirk├órlar─▒ ├žo─čal─▒yordu. Gafletten bunalan, ilim ve irfana susayan ilerleme ├ó┼č─▒klar─▒, ─░sl├óm ├ólemini uyand─▒rma─ča ve y├╝kselme─če davet eden bu seste arad─▒klar─▒n─▒ bulur gibi olmu┼člard─▒. Fakat mezar ta┼č─▒ gibi cami d bir halde duranlar bundan gocundular; Afg├ónl─▒'n─▒n aleyhinde bulunma─ča ba┼člad─▒lar. 110. ┼×eyhu'I-─░sl├óm Hasan Fehmi Efendi de onu muz─▒r fikirler yaymakla itham ve saraya jurnal etti.

    Abduh diyor ki: "Maarifin yay─▒lmas─▒ hususunda g├Âsterdi─či yollar─▒ takibe arkada┼člar─▒ taraftar ol­mad─▒lar. G├Âsterdi─či yollar─▒n bir k─▒sm─▒ da ┼×eyhu'l-─░sl├óm Hasan Fehmi Efendinin i┼čine gelmi­yordu. Bu y├╝zden kendisine kin ba─člad─▒." Nihayet B├ór├╝'l-f├╝nun'da verdi─či konferans bahane edilerek dedikodular artt─▒; aleyhinde bulunanlar ├žo─čald─▒. Se├žkin bir dinleyici k├╝tlesi ├Ân├╝nde verilen bu konferanstan biraz bahsedelim:

    D├ór├╝'l-f├╝n├╗n halka konferanslar tertip ediyordu. 1286 H. 1870 M. senesi Ramazan─▒nda buna ba┼članm─▒┼čt─▒. 1287 senesinde de bunlara devam olunacakt─▒. 1 Recep 1287 tarihli TakvimÔÇö\ Vak├óyi   gazetesi, M├╝s├ómer├ót-─▒ ─░lmiye ve Edebiye ba┼čl─▒─č─▒ alt─▒nda ┼čunlar─▒ yaz─▒yor: (2)[2]

    "Env├ór-i b├óhiru'l-├ós├ór ul├╗m uf├╝n├╗n ile ezh├ón-i halk─▒n tenviri ve bu ve├žhile saadet-i efrad u millet ve ma'muriyet-i bil├ód u memleket kaz├óy├ó-y─▒ m├╝himmesinin istihs├óli esbab-i hu-s├╗li z─▒mmmda bir vakittenberi mem├ólik-i m├╝temeddinede geceleri.... (Konferanslar vermekte) olduklar─▒ndan bu suretle meb├ód├«-i ul├╗m u f├╝n├╗na bile muttali' olmayan efrad-─▒ ah├óli kendi­lerinin anlayacaklar─▒ suretle ir├ód olunan Makal├ót-─▒ ilmiyeden istif├óde ile tahsil-i mal├╗mat-─▒ ibtid├óiye eylemekte olup bu suretin ise terbiye-i ehalice bilv├╝c├╗h fev├óidi ve muhassenat─▒ me┼čhud olmas─▒na mebni ge├žen sene Ramazan-─▒ ┼čerifi gecelerinde D├ór├╝'I-f├╝n├╗n-─▒ Osm├ón├« dershanelerinde ba'z─▒ zev├ót-─▒ ma├órif-sim├ót ├ž─▒k─▒p olvechile mes├óil-i muhtelifeye d├óir maka­leler (konferanslar) ir├ód etmi┼č ve bilc├╝mle huzz├ór ve m├╝stemi├«n bundan m├╝stef├«d olmu┼č olduk­lar─▒ndan i┼čbu us├╗l-i meh├ósin-┼čum├╗l├╝n bu sene-i m├╝b├óreke Ramazan-─▒ ┼čerifi gecelerinde dahi icras─▒ kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č olmakla her gece irad─▒ eh├ólice f├óideli g├Âr├╝nen meb├óh─▒s-i ilmiye ve edebiye ve hikemiyenin defteri bervech-i z├«r dere k─▒l─▒nm─▒┼č oldu─čundan erb├ób-─▒ ma├órif ve himmetten bervech-i us├╗l D├ór├╝'l-f├╝n├╗n-i mezk├╗rda irad-─▒ makal├ót-─▒ ilmiye etmek emel ve arzusunda bulunan zevat-─▒ kiram─▒n ├ótiy├╝zzikir bahislerden kang─▒s─▒n─▒ intihap ve tercih eyler ise ol bahsi ve Ramazan-─▒ ┼čerifin hangi gecesi ona dair makale "konferans" irad eyleyece─čini D├ór├╝'l-f├╝n├╗n-─▒ mezk├╗r m├╝diriyeti canibine beyan ve i┼č'├ór eylemesi il├ón ve ihtar olunur."

    Bundan sonra konferans konular─▒ g├Âsteriliyor. Biz hangi ilimlere d├óir oldu─čunu belirtmek i├žin yaln─▒z ba┼čl─▒klar─▒ i┼čaret edelim:

     

    1- Hikmet-i Tabîiyye, 2- Kimya, 3- İlm-i Cew-i Hevâ, 4- Heyet-i Âlem, 5- îlm-ı Tabîat-i İnsan, 6- Tıp, 7- Tarih-i Tabîî, 8- Tabakât-ı Arz, 9- Ziraat, 10- Terakkiyât-ı Ulûm ve Sanayi, II- İlm-i Servet "İktisâcl", 12-İlm-i Hukuk, 13- Ahlâk, 14-Edebiyat,

    ─░┼čte bu seri konferanslar aras─▒nda, D├ór├╝'l-f├╝n├╗n M├╝d├╝r├╝ Tahsin Efendi, sanayii te┼čvik gayesiyle bir konferans vermesini Cemaledd├«n Efg├ón├«'den rica eder. Efg├ón├«, T├╝rk├žesinin zay─▒f oldu─čunu ileri s├╝rerek ├Âz├╝r diler. Fakat ─▒srar edilince raz─▒ olur. Verece─či konferans─▒n─▒ yazarak zaman─▒n Maarif Naz─▒r─▒ Safvet Pa┼ča'ya, Meclis-─░ Kebir-i Ma├órif ├ézas─▒ M├╝nif Pa┼ča'ya g├Âstermi┼č, onlar da konferans─▒ pek be─čenmi┼čler.

    Cemaledd├«n b├╝y├╝k ┼č├Âhret yapm─▒┼č bir z├ót oldu─čundan konferans g├╝n├╝ halk D├ór├╝'l-f├╝nuna ko┼čmu┼č. H├╝k├╝met adamlar─▒, ├ólimler, gazeteciler, v├╝zer├ódan bir k─▒sm─▒ orada imi┼čler.

    Cem├óledd├«n haz─▒rlad─▒─č─▒ konferans─▒n─▒ vermi┼č. Konferans─▒nda, ─░nsan─▒n ya┼čay─▒┼č─▒ canl─▒ bir v├╝cuda ben­zetiliyor. San'atlardan herbiri bu canl─▒ v├╝cudun birer organ─▒ olarak g├Âsteriliyor. Hayatta her organ─▒n nas─▒l bir vazifesi varsa sanayiin de mai┼čette ├Âyle bir faidesi bulundu─ču anlat─▒l─▒yor. Mesel├ó: Memleket idaresi, iradenin merkezi o├«an dima─č mesabesindedir. Demircili─či kollara, ├žift├žili─či karaci─čere, gemicili─či ayaklara benzetmi┼č. Her organ─▒ b├Âyle te┼čbihlerle a├ž─▒klam─▒┼č. Nihayet ┼č├Âyle demi┼č: "─░nsanlara ait saadetin v├╝cudu bunlardan meydana gelir. ─░nsanl─▒─č─▒n cismi bu suretle te┼čekk├╝l eder. Ruhsuz bir cisim i├žin hayat yoktur. Bu cismin, yani be┼čer saa­detinin ruhu ise ya n├╝b├╝vvettir veya hikmettir. Yaln─▒z bunlar─▒n aras─▒nda fark vard─▒r. Zira n├╝b├╝vvet ─░l├óh├« bir atiyyedir ki, n├ósin eli buna eri┼čemez; ├žal─▒┼čmakla elde edilemez. Allah diledi─čine verir.O vehb├«dir. Hikmet ve felsefeye gelince: bu kesb├«dir. Fikir ve g├Ârg├╝ ile kazan─▒l─▒r. Sonra peygamber hatadan masundur. Halbuki hakim hataya d├╝┼čebilir. (3)[3]

     

    ─░┼čte ┼×eyh├╝'1-─░sl├óm Hasan Fehmi Efendi, sanayia ├óit konferans─▒nda peygamberlikten bahsedilmesine tak─▒lm─▒┼č, "peygamberlik san'att─▒r, diyor" diye g├╝r├╝lt├╝y├╝ kopartm─▒┼čt─▒r. Ba┼č─▒nda bulundu─ču Me┼čihat taraf─▒ndan Cemaledd├«n hakk─▒nda soru┼čturma yap─▒lm─▒┼č; konferans─▒nda bulunanlardan sorularak takibata ge├žilmi┼č. Efgan├«'nin din ve ilme ayk─▒r─▒ bir s├Âz sarfetmedi─či muhakkak iken ┼×eyh├╝'l - ─░sl├óm hasedinden hakdan bir bat─▒l ├ž─▒karma─ča ├žal─▒┼čm─▒┼č; sanayia d├óir verilen bir konferansta peygamberlikten bahsetmesini f─▒rsat bilerek Cem├óleddinin, "N├╝b├╝vvet san'att─▒r" iddias─▒nda bulundu─čunu etrafa kasden yaym─▒┼č, hatta camilerde bunu halka etrafl─▒ca, anlatmalari i├žin vaizleri te┼čvik etmi┼č.

    ─░skolastik zihniyetin tamamiyle esiri olan dar kafalar, Efganl─▒'n─▒n getirdi─či yeni fikirleri anlayamazlard─▒. Bir ├žok ┼čeyleri hazm edenler, bunlar─▒ hazmedemediler; ona sald─▒rma─ča ba┼člad─▒lar.

    Cemaledd├«n haks─▒zl─▒─ča tahamm├╝l├╝ olmayan, zulme kar┼č─▒ feveran eden ate┼čli bir adamd─▒. Konferans─▒n─▒n b├Âyle k├Ât├╝ye yorulmas─▒na hiddetlendi, k─▒zd─▒. ┼×eyhu'l-─░sl├ómla muhakemesini bile istedi.Baz─▒ dostlar─▒ Cem├óledd├«n'e s├╝k├╗net tavsiye ediyorlard─▒. Fakat hakikat yolcusu olan, bu u─čurda terk-i d├ór u diyar eden, n─▒├╝stebid h├╝k├╝mdarlara, ─░sl├óm ├╝lkelerini istil├ó eden m├╝stemlekecilere kafatutan bu ate┼čli m├╝c├óhid, bu has─▒zl─▒─ča nas─▒l tahamm├╝l ederdi. ┼×eyhu'l-─░sl├óm ise vaizlerini seferber etmi┼č, bu gar├«b misafir aleyhinde boyuna s├Âyletiyordu.

     

    Ders vekili Filibeli Halil Efendi. S├╝y├╗fu'l-Kav├ót├«' adl─▒ bir eser kaleme alm─▒┼č, kesici k─▒l─▒├žlar demek olan bu eserle boyuna kesip bi├žiyordu, ama mazlumlar─▒n boynunu kesti─činin fark─▒nda de─čildi.

    "D├ór├╝'l-F├╝n├╗n'da peygamberli─čin sanayiden say─▒ld─▒─č─▒ b├ót─▒l iddias─▒ ile fesada ├žal─▒┼čan bir m├╝fsidin muz─▒r telkinlerinden s├ódedil m├╝slumanlar aras─▒nda has─▒l olan k├Ât├╝ tesirleri gidermek, fena izleri silmek ve merkumun (Cem├óledd├«n'in) ┼čeriat nazar─▒nda cezas─▒n─▒n ne ol du─čunu g├Âstermek i├žin ─░r├óde-i Seniyye-─░ Hil├ófet-pen├óhi ile kaleme al─▒nd─▒─č─▒-T├╝rk├že tercemesinin ba┼č─▒nda s├Âyleniyor.

    ─░r├óde-i Seniyye ile olup olmad─▒─č─▒n─▒ bilmiyoruz. Bildi─čimiz bir ┼čey varsa i├žindeki h├╝k├╝mlerin ─░sl├óm d├«nine uygun olmad─▒─č─▒d─▒r. ─░sl├óm d├«ni b├Âyle ─░sl├óm u─črunda kendini fed├ó eden Cem├óleddin'leri katletmek i├žin gelmi┼č bir din de─čildir.

     

    Eserde N├╝b├╝vvet ve hikmet (Felsefe) meseleleri ele al─▒n─▒p Cem├óledd├«n'e h├╝cumlar ya─čd─▒r─▒l─▒yor. Mesel├ó: "Kaail-i merkumun mezk├╗r kel├óm─▒ kendi zu'munca felsefe ve hikmetin d├óreyn saadetine isal i├žin kifayet eder oldu─čuna ve bir de neb├« olan z├ót-i ┼čerifin hikmet ve felsefeye muvaf─▒k olup ana muhalefet etmeyece─čine ve kav├óidi felsefeyi hedm eylemeyece─čine del├ólet eder. Halbuki her kimse bu ├«tikadlarda bulunur ise k├ófir olur. Her m├╝sl├╝man ki irtidad eder; e─čer t├óib olmazsa derhal katlonulur.[4]

    Bu hikmet d├╝┼čmanl─▒─č─▒n─▒n sebebini nedir? Halbuki hikmet Kur'an-─▒ Kerim'in ├Âvd├╝─č├╝ bir┼čeydir.

    Merhum Hamdi Yaz─▒r (Tu'' til-Hikmete men ye┼ča? ) ├óyetinin tefsirinde (6) hikme­tin b├╝t├╝n m├ónalar─▒m ne g├╝zel anlat─▒r. Hikmet d├╝┼čmanlar─▒ o sat─▒rlar─▒ okusunlar da biraz hikmet ├Â─črensinler. Burada hikmetin 23 t├╝rl├╝ m├ónaya geldi─či gayet g├╝zel izah olunmak­tad─▒r.[5]

    Maddiyy├╗na red ─░├žin eser yazan Cem├óledd├«n nas─▒l olur da dinsizlikle itham olunabilir?

    M. Re┼čit R─▒za bu husustan bahsederken ┼č├Âyle diyor: "Akl├« ilimlerde y├╝ksek olan kimseleri anl─▒yam─▒yorlar-, dinsizlikle itham ediyorlar. ─░bn-i Sina, ─░bn-i R├╝┼čd, Eb├╗'l-Hasen ┼×├ózel├«, Muhidd├«n Arab├«, Huccet├╝'l-├«sl├óm Gazali hep ayn─▒ ithama u─črad─▒lar... [6]

    B├╝y├╝k ─░sl├óm ┼×├óiri rahmetli Mehmed Akif, Cem├óledd├«n Efg├ón├«'nin b├Âyle uluorta din­sizlikle itham olunmas─▒ndan m├╝teessir olmu┼č, bu isnadlar─▒ red i├žin S─▒rat-─▒ M├╝┼čtekim dergisinin Cemaziye'l-Evvel-1328-May─▒s 1326 tarihli 90. say─▒s─▒nda Cem├óledd├«n Efg├ón~├« ba┼čl─▒kl─▒ bir yaz─▒ yazm─▒┼čt─▒r. O yaz─▒da ┼č├Âyle diyor:

     

    "Benim bug├╝n yapmak istedi─čim bir┼čey varsa o da Hazretin h├ót─▒ra-i p├ókine s├╝r├╝l­mek istenilen bir lekeyi, bu levs-i b├╝ht├óni g├Âstermek, onun mahiyetini, nereden geldi─čini tetkik eylemektedir.'1[7]

    Bundan sonra me┼čhur konferans h├ódisesinden bahsederek ┼×eyh├╗'l-─░sl├óm─▒n hased y├╝­z├╝nden Cem├óledd├«n'i k├╝├ž├╝k d├╝┼č├╝rmek i├žin ona dinsizlik isnad etti─čini anlat─▒yor.

    Akif, S─▒rat─▒-─▒ M├╝┼čtekim'in 91 inci say─▒s─▒nda yine Cem├óledd├«n Efg├ón├« mevzuuna d├Ân├╝yor ve Hasbihal ba┼čl─▒kl─▒   yaz─▒┼čma ┼č├Âyle ba┼čl─▒yor:

    "Ge├žen hafta merhum Cem├óledd├«n Efg├ón├«'ye d├óir bir ka├ž s├Âz s├Âylemi┼čtim. Maksad─▒m o b├╝y├╝k adama isnad edilmek istenilen dinsizli─čin pek yanl─▒┼č bir tevcih, oldu─čunu g├Âster­mek ─░di..."

    Akif, bundan sonra ┼čuna buna yap─▒┼čt─▒r─▒lan tekfir meselesine temasla ┼č├Âyle devam edi­yor:

    "M├╝sl├╝manl─▒kta en g├╝├ž bir ┼čey varsa o da bir adama dinsiz payesini vermekten iba­ret oldu─ču halde fazl─▒n─▒, irfan─▒n─▒ ikbalini, ┼č├Âhretini ├žekemedi─čimiz, yahut tarz-─▒ tefekk├╝­r├╝n├╝ kendi me┼črebimize muvaf─▒k g├Ârmedi─čimiz kimseleri bu hasb├« r├╝tbe ile nazardan d├╝┼č├╝­rmek nedense bize pek kolay geliyor"

    "L├╝z├╗m-─▒ k├╝f├╝r ba┼čka, iltizam-─▒ k├╝fr yine ba┼čka iken, y├╝zde doksan dokuz ihtimal do─črudan do─čruya tekfirini icap eden bir adam─▒ y├╝zde bir ihtimal ─░le kurtarmak ├╝zerimize farz iken biz, biPakis binde bir ihtimal-i zay─▒f ile yakalad─▒─č─▒m─▒z─▒ dinsiz yap─▒p ├ž─▒k─▒yoruz, gerideki 999 ihtimal-i im├ón─▒ nazara bile alm─▒yoruz.."

     

     

    "En garibi ┼čuras─▒d─▒r ki, b├╝t├╝n akt├ór-─▒ ─░sl├ómiyede bu unvan ile te┼čhir edilen adamlar─▒n k─▒sm-─▒ azam├« m├╝sl├╝─▒nanh─č─▒, m├╝sl├╝manlar─▒ m├╝dafaaya vakf-─▒ hayat etmi┼č olan ek├óbir-i ├╝mmettir; fed├ók├ór├ón-─▒ millettir" (7)

     

     

    K├Âr taassubun en ┼čiddetli d├╝┼čman─▒ olan Akif, o gibiler i├žin bak─▒n ne diyor: "do─črusu bu herifleri dinledik├že gen├žlerde dinsizlik modas─▒n─▒ hemen hemen mazur g├Ârece─čim geli­yor. E─čer dinin ne oldu─čunu bunlardan ├ľ─črenseydim mutlaka ─░sl├ómm en b├╝y├╝k d├╝┼čman─▒ olurdum" (e)[8]

     

    ─░┼čte akl─▒ ba┼č─▒nda olan her m├╝nevverin ┼čik├óyet etti─či bu k├Âr taassub Cem├óiedd├«n'in bu nutkunu bahane ederek hem o b├╝y├╝k din m├╝cahidine ve hem de memleketin ilim ve irfan yuvas─▒ olan D├ór├╝'l-f├╝nu─▒─▒a h├╝cuma ge├žti. Cem├óledd├«n'i ─░stanbul'dan kovdurdu, Dar├╝'l -f├╝n├╗n'u da kapatt─▒,

     

    Mehmed Ali AyniÔÇÖn─▒n Dar├╝'l-f├╝n├╗n Tarihi adl─▒ eserinde, Safvet Pa┼čan─▒n Sadullah Pa┼čaya g├Ânderdi─či bir mektubun sureti var. Bu mektupta Dar├╝'l-f├╝nunun a├ž─▒l─▒┼č─▒nda kendi taraf─▒ndan, M├╝nif pa┼ča ile Cemaledd├«n Efg├ón├« taraf─▒ndan k─▒r├óet olunan T├╝rk├že kelim├óttan bahsederek Murad - Molla Tekkesi ┼čeyhinin bunlar─▒ ├óy├ót-i Kur'├óniye ve ah├ód├«s-i ┼čerife zanniyle ellerini kald─▒r─▒p du├ó etti─čini de kaydediyor. "Me├žh├╗l├╝'I-efk├ór ve ahval bir Efganl─▒'n─▒n sun'-─▒ H├╝d├ó oldu─čunu murad ederek N├╝b├╝vvet bir san'att─▒r demesi, g├╝├žl├╝kle meydana gelen bir ilim oca─č─▒n─▒n la─čvini mucip olmu┼čtur, diyor.  [9]

     

     

    Cemâleddin Efganî'nin bu konferansı 1287 Ramazanındaydı.

     

    Onun bir de 1286 y─▒­l─▒nda Zilka'de ay─▒nda D├ór├╝'l-f├╝nun'un a├ž─▒l─▒┼č─▒nda s├Âyledi─či arap├ža bir hitabesi vard─▒r ki, 22 Zil-ka'de 1286 tarihli Takvim-i Vakay─▒ 1 de yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. O Devri ayd─▒nlatmas─▒, Efg├ón├«nin fikir­lerine ─▒┼č─▒k tutmas─▒ bak─▒m─▒ndan ├Ânemli olan o hitabenin terc├╝mesini veriyorum: '

    "Allaha ┼č├╝k├╝rler olsun ki, ─░sl├óm Devlet-i Aziziyesi (*)[10] g├Âklerinde nice parlak g├╝ne┼č­ler meydana getirdi; onlar─▒n ─▒┼č─▒klar─▒yle b├╝t├╝n cihan─▒ ayd─▒nlatt─▒; onlar─▒ v├╝kel├ó yapt─▒ vc hi­lafet kehke┼čamna koydu. M├╝sl├╝man Osmanl─▒ imparatorlu─ču g├Âky├╝z├╝nde ─▒┼č─▒ldayan aylar meydana ├ž─▒kard─▒; onlar─▒n ayd─▒nl─▒─č─▒yla b├╝t├╝n insan o─čullar─▒n─▒ nurland─▒rd─▒; onlar─▒ v├╝zer├ó yap─▒p adalet b├Âlgesine yerle┼čtirdi. Y├╝ksek ak─▒llar, temiz nefsler sahiplerine, hassaten akl─▒-k├╝ll olan ve hidayet yollar─▒n─▒ g├Âsterene ve onlar─▒n nurlar─▒ndan nur al─▒p y├╝ksek makamlara ula┼čanlara sal├ót olsun.

    Karde┼člerimiz; basiret g├Âz├╝n├╝ a├ž─▒n─▒z; ibret g├Âz├╝yle bak─▒n─▒z. Gaflet uykusundan kal­k─▒n─▒z. Bilmi┼č olunuz ki, ─░sl├óm milleti mertebece en kuvvetli, k─▒ymet├že en de─čerli idi. Ak─▒l, dirayet ve feraset├že ├žok y├╝ksekti. M├╝cahede ve ├žal─▒┼čma bak─▒m─▒ndan en ├žetin ┼čeylere g├Â─č├╝s germekteydi. Sonradan millet rahata ve tembelli─če dald─▒. Medrese k├Â┼čelerinde, tekke bucak­lar─▒nda kald─▒. O derece ki iyilik nurlar─▒ s├Âneyazd─▒. Maarif bayraklar─▒ silineyazd─▒. ─░kb├ó├« g├╝ne┼čleri, kem├ól halindeki dolunay tutulmaya y├╝ztuttu. ─░sl├óm milletlerinin- baz─▒lar─▒, ba┼čka milletlerin istil├ós─▒ alt─▒na d├╝┼čt├╝. Onlara zillet elbisesi giydirdiler. Aziz olan milleti ze­lil ettiler. Bunlar hep uyan─▒k bulunmamak, tenbellik yapmak, az ├žal─▒┼čmak ve dirayetsizlik y├╝z├╝nden oldu.

    ┼×imdi ise, Tanr─▒ya ┼č├╝k├╝rler olsun, Em├«r├╝'i-M├╝'min├«n ve z─▒ll├╝ Rabbi'l-├élemin sayesinde-Allah onunla dini ve devleti kuvvetlendirsin ve onun do─čruyu g├Âren yeti┼čkin v├╝kel├ós─▒n─▒n ve v├╝zer├ósmm himmetleriyle bu memlekette ─░sl├óm milleti uyanma─ča ba┼člad─▒; hertaraf ay­d─▒nland─▒. Neredeyse ayd─▒nl─▒─č─▒ g├Âzleri alacak. Saltanat-─▒ Muhammediyenin ┼čeref g├╝ne┼či bat─▒taraftan do─čdu, ─▒┼č─▒klar─▒ b├╝t├╝n ├╝lkelere yay─▒ld─▒.

    Karde┼čler, Em├«ru'l-M├╝min├«n ve do─čru yolda giden v├╝kel├ós─▒ bizlere mektepler, hikmet evleri, ilm ├╝ irfan yuvalar─▒, D├óru'l-f├╝nunlar a├žt─▒lar. Biz de hermaarifi elde ede├╝m. ─░nsan­l─▒k merdiveninde biz de y├╝kseklim. Kendimizi cehaletten vc hayvanl─▒k vas─▒flar─▒ndan kurta­ral─▒m. Bu iyiliklerinden dolay─▒ onlara d├╝├ó etmek, te┼čekk├╝r etmek bize bor├žtur. ─░zzet ve ┼čerefe g├Ât├╝ren kem├ól├ót─▒ tahsil etmeye ├žal─▒┼čmam─▒z gerekir. ├ľmr├╝m├╝z├╝ bo┼č yere telef etmek­ten sak─▒nal─▒m. Fursatlar─▒ ka├ž─▒rm─▒yal─▒m. Kendimize ve milletimize faydal─▒ olan ┼čeyleri bir yana b─▒rakarak ├Âm├╝rlerimizi faydas─▒z ┼čeylerle ge├žirmiyelim. Ge├žmi┼člerin ┼čerefini, gelecek nesillerin hukukunu zayi etmiyelim. Bu u─čurda rahat─▒m─▒z─▒ terk ederek ├žal─▒┼čmal─▒y─▒z. B├╝t├╝n d├╝┼č├╝ncelerimizi, milletimizin ve ebn├ó-y─▒ cinsimizin ┼čerefle y├╝kselmesi i├žin harcamal─▒y─▒z. Hikmet mertebelerine g├Ât├╝ren yollara girmeliyiz. Milletin ┼čerefini artt─▒rmaya ├žal─▒┼čmal─▒y─▒z.

  • Karde┼člerim, art─▒k meden├« milletlerden ibret almayacak m─▒s─▒n─▒z? Ba┼čkalar─▒n─▒n yap­t─▒klar─▒na bir bak─▒n. ├çal─▒┼čmayla ma├órifin sonuna, y├╝kselmenin gayesine ula┼čt─▒lar. Art─▒k bizim i├žin de b├╝t├╝n sebebler haz─▒rlanm─▒┼čt─▒r, terakkiye hi├ž bir mani kalmam─▒┼čt─▒r. Ancak tembellik, ak─▒ls─▒zl─▒k ve cehalet ilerlemeye engeldir. Bunlar─▒ a├ž─▒k s├Âyleyorum. Sonunda bu ├ódil devlete iltica ederek buraya g├Â├žme nimetini bana verdi─činden dolay─▒ Allaha hamd ├╝ senalar ederim. Beni ve sizleri bu devletin nimetlerinin kadrini, iyiliklerini bilenlerden ey­lesin. Benim ve sizlerin hepimizin ├╝zerinden r─▒zas─▒n─▒ eksik etmesin. Ve bu devlete ilelebed zeval vermesin."

  •  

    17 Ramazan 1287 g├╝nl├╝ TakvimÔÇöi Vakay─▒, D├ór├╝'l-f├╝nun m├╝d├╝r├╝ Tahsin efendinin hasbel-ic├óp vazifesinden ayr─▒ld─▒─č─▒m yaz─▒yor.

    Al├« Pa┼čan─▒n Sadrazaml─▒─č─▒ m├╝ddetince D├ór├╝'l-f├╝-nun'a kilit vuramad─▒larsa da iki seneden ber─░ Ramazanda verilmekte olan bu halk konfe­ranslar─▒ derhal kesiliyor. Al├« Pa┼čan─▒n ├Âl├╝m├╝ ile D├ór├╝l-f├╝nun da kapat─▒l─▒yor.

    Cem├óledd├«n i├žin hil├ófet merkezi olan ─░stanbul haram oldu. Bil├óhare arzu etti─či tak­dirde d├Ânebilmek ├╝zere ─░stanbul'dan uzakla┼čmas─▒na dair makam-─▒ sad├óretten emir ├ž─▒k─▒­yor. Bu ne ac─▒ bir ┼čeydir. S├ód─▒k tilm├«z├« AbduhÔÇÖun dedi─či gibi, hakk─▒na nail olamayarak ve hid­detini i├žine g├Âmerek ─░stanbul'dan ayr─▒ld─▒. 1288 Muharremi ba┼člar─▒nda M─▒s─▒r'a vard─▒. Kon­ferans Ramazan ay─▒nda oldu─čuna g├Âre konferans h├ódisesinden 3-4 ay sonra ─░stanbuldan ayr─▒lm─▒┼č oluyor.

     

    M─▒s─▒r h├╝k├╝meti vc ayd─▒nlar─▒ Cem├óledd├«─▒─▒'i ├žok sam├«mi kar┼č─▒lad─▒lar. Bilhassa Riyad Pa┼ča ├žok ├«zaz ve ikram g├Âsterdi. H├╝k├╝met kendisine ayda bin M─▒s─▒r kuru┼ču tahsisat ba─člad─▒; herkesten sevgi ve sayg─▒ g├Ârd├╝. Gen├žler ve talebe kendisine m├╝racaatla ilminden, fikirle­rinden istifadeye koyuldular. (*)[11] Evi bir mektep halini alm─▒┼čt─▒. Musahabeleriyle, konferanslariyle karanl─▒klar i├žinde bulunanlara ─▒┼č─▒k tutuyor, nura m├╝┼čtak gen├ž dima─člarda birer me┼č­ale yak─▒yordu. Felsefe, Kel├óm ilminin y├╝ksek esaslar─▒ndan bahsediyor. Heyet, Fizik, Us├╗l-i F─▒k─▒h ve Tasavvuf dersleri veriyordu. Talebelerini d├╝┼č├╝nme─če, g├Ârme─če, anlama─ča ve yaz­ma─ča te┼čvik ediyordu. Bu gayet m├╝him bir i┼čti. O zamana kadar ihmal olunmu┼čtu. Bu ├ž─▒­─č─▒r─▒ o a├žt─▒, AbduhÔÇÖun dedi─či gibi: Eli kalem tutan gen├žler ondan ders ve ilham ald─▒. D├╝┼č├╝n­meyen kafalar d├╝┼č├╝nmeye, yazmayan kalemler yazma─ča ba┼člad─▒. M─▒s─▒r'a geli┼či Arap ├╝lke­lerinde ba┼člayan fikir hareketinin ba┼člang─▒c─▒ oldu. Ak─▒llar─▒ saran evham─▒ bertaraf etme─če ├žal─▒┼čt─▒. G├Ân├╝ller taze can buldu, basiretler ayd─▒nland─▒, talebesini yaz─▒c─▒l─▒─ča, edeb├«, d├«n├«, h─▒kem├« yaz─▒lar yazma─ča te┼čvik etti. Onun himmeti sayesinde M─▒s─▒r'da yaz─▒ yazmak sanat─▒ ilerledi. O zamana kadar ├že┼čitli konularda yazabilecek kalem sahipleri pek azd─▒. 10 seneden beri-M─▒s─▒r'da gen├ž. ihtiyar yaz─▒ yazanlar─▒n heman hepsi ya Cem├óledd├«n'den veya onun tale­besinden birinden ders alm─▒┼člard─▒r. Bu hakihati ─░nk├ór eden inat├ž─▒ ve nank├Ârd├╝r. Bir ├žoklar─▒ ona hased ettiler, baz─▒ felsefi ilimleri ├Â─čretmesi vesilesiyle ona ta'n etme─če  ba┼člad─▒lar. [12]

     

    Cem├óledd├«n vard─▒─č─▒ yerde mill├« uyan─▒┼č fikrini a┼č─▒lard─▒. Her millet uyanmal─▒d─▒r, diyordu.

    Bu da mill├« benli─čini duymakla olur. Milli duygulardan yoksun millet ├Âl├╝ elemektir. Mill├« cereyanlar isl├óm─▒ sarsmaz, bilakis kuvvetlendirir. Kuvvetli par├žalardan te┼čekk├╝l eden ─░s­l├óm camias─▒ elbette kuvvetli olur. Onun i├žin mill├« cereyanlara kar┼č─▒ gelmedi, Onlar─▒ des­tekledi. Bu, ┼čark─▒n uyan─▒┼č─▒nda bir ├ómil oldu. Baz─▒ kimseler aleyhinde bulundu─ču halde o mill├« ┼č├óirimiz Mehmed Emin'i takdir ediyor, onu mill├« ┼čiirler yazma─ča te┼čvik ediyordu. Mehmed Emin'e imzalayarak resmini vermi┼čti. Bu, takdirinin bir ni┼čanesidir.

    Her manasiyle ─░sl├óm─▒n uyand─▒r─▒c─▒s─▒ olan Cem├óledd├«n ate┼čli bir adamd─▒. S├Âzleri tesirli idi, etraf─▒ndakileri zek├ósiyle, bak─▒┼člariyle g├Âzleriyle teshir ederdi. ─░stibdad─▒n, istil├óc─▒lar─▒n aleyhinde idi. H├╝rriyet istiyordu. Milletlerin geli┼čmesi i├žin bunu ba┼č ┼čart g├Âr├╝yordu. Isl├óm─▒n uyan─▒p geli┼čmesi hi├ž i┼čine gelmeyen ─░ngiltere daima bu ─░sl├óm m├╝cahidini takip ediyordu. M─▒s─▒r'da siyas├« kar─▒┼č─▒kl─▒klar oluyordu.

     

    M─▒s─▒r'da ─░ngiliz fevk├ól'ade komiseri (Komiser├╝'l-├éli) tahriklere ba┼člad─▒. Ezher ├ževrelerindede Cem├óledd├«nden ho┼čnut olmayanlar vard─▒. ├ç├╝nk├╝ Ezher'de ─▒slahat yap─▒lmas─▒n─▒ istiyordu. Bu ise dar g├Âr├╝┼čl├╝, maz─▒ perest-muteass─▒b z├╝mrenin i┼čine gelmiyordu. Nihayet 1296H./1879M. Eyl├╝l├╝nde ─░ngilizlerin iste─či ile bu ga­rip m├╝cahit, arkada┼č─▒ Ebu T├╝r├ób ile birlikte M─▒s─▒r'dan ├ž─▒kar─▒ld─▒. Ezher'de ondan ho┼čnut olmayanlar var ise de M─▒s─▒r'dan kovulmas─▒ ─░ngiltere ve Frans─▒z h├╝k├╝metlerinin tesiriyle, siyas├« sebepler y├╝z├╝ndendir. Ezher Ulem├ós─▒n─▒n bunda bir tesiri yoktur. Bunu terceme-i ha­lini yazanlar b├Âylece a├ž─▒klamaktad─▒rlar.

    M─▒s─▒r'dan Hindistan'a gitti. Evvel├ó Haydar-├éb├ódda kald─▒. M─▒s─▒r'da ├ér├ób├« isyan─▒, kar­ga┼čal─▒k ├ž─▒kt─▒─č─▒ndan, bir m├╝ddet Kalk├╝te'de ikamete memur edildi. Orada iken me┼čhur Dehriyy├╗n risalesini kaleme ald─▒.

     Bu eseri Matematik Muallimi Muhammed Vas─▒l'm sorular─▒ ├╝zerine 1298/1881 de yazd─▒. Ar├ób├« vakas─▒ yat─▒┼čt─▒ktan sonra ─░ngiliz h├╝k├╝meti, isl├óm mem­leketlerini terk etmesini kendisine bildirdi. O da Avrupaya gitti.

     

    Cem├óledd├«ni 1300/1883 de Londrada g├Âr├╝yoruz. ─░sl├óm ├ólemi hakk─▒nda ─░ngiliz entri­kalar─▒n─▒ yak─▒ndan takip edebilmek i├žin oray─▒ se├žti─čini s├Âyl├╝yor. Bu arada Amerikaya da giden ve hatt├ó Amerika t├óbiiyetine ge├žmek istedi─či bile s├Âylenen Cem├óledd├«n Londrada ├žok kalm─▒yor. De─čerli tilm├«z├« ve sad─▒k dostu Muhammed Abduh ile birlikte Paris'e ge├žiyor­lar. Burada ├╝├ž sene kald─▒lar ve ne┼čriyat yapt─▒lar. Fikirlerini serbest├že yazmaktad─▒rlar. Cem├ó­ledd├«n ate┼čli yaz─▒lariyle bir taraftan ─░sl├ómlar─▒ uyanma─ča davet ederken, di─čer taraftan da isl├óm hakk─▒nda ├žok yanl─▒┼č bilgi sahibi olan garpl─▒lara ─░sl├óm─▒, ger├žek ├žehresiyle tan─▒tma─ča ├žal─▒┼č─▒yor. ─░slama h├╝cum" edenlere cevap veriyor, ─░sl├óm milletlerinin mukadderat─▒na m├╝da­hale eden istil├óc─▒lara hadlerini bildiriyordu. Bu esnada Ernest Renan─▒n ─░sl├óm ve ilim konu­sundaki konferans─▒na cevap vererek onunla m├╝naka┼ča yapt─▒. Renan'─▒n ─░sl├óm─▒n ilim alan─▒ndaki k─▒s─▒rl─▒─č─▒na dair iddialar─▒n─▒ reddetti

    Renan ile tan─▒┼č─▒p g├Âr├╝┼čt├╝kten sonra Renan onu ├žok takdir etti ve onun hakk─▒nda ┼č├Âyle dedi: "Onunla konu┼čurken kar┼č─▒mda ─░bn-i Sin├óy─▒ veya ─░bri-i Ru┼čd├╝ g├Âr├╝yorum." (12)

     

    Pariste'ki as─▒l ne┼čriyat─▒ Muhammed Abduh ile birlikte arap├ža olarak ├ž─▒kard─▒klar─▒ El~ Urvet├╝'l Vusk├ó dergisidir. Bu derginin gayesi ─░sl├óm ├ólemini uyand─▒rmak, ─░sl├óm memleket­lerinde ─░ngiltere'nin siyas├« n├╝fuzu ile m├╝cadele etmekti, ilk say─▒s─▒ 15/Cemaziyel-Ewel/1301/-13 Mart. /1884 tarihinde yay─▒nlanan bu dergi 18 say─▒ ├ž─▒kabildi ve 8 ay devam etti. ─░ngilizler onu idareleri alt─▒ndaki ─░sl├óm ├╝lkelerine sokmuyorlard─▒. Hindistan'da ve M─▒s─▒r'da sat─▒┼č─▒ yasakt─▒. Bu durum kar┼č─▒s─▒nda daha fazla ya┼čayamad─▒, susmak zorunda kald─▒.

     

    Cem├óledd├«n 1303/1886 de ─░ran ┼×ah─▒ N├ós─▒rudd├«n taraf─▒ndan saray─▒nda ya┼čamak ├╝zere Tahran'a davet edildi. Orada kendisine y├╝ksek vazifeler teklif olundu. Cem├óledd├«n ─░randa'd─▒r. Fakat ┼×ah onun g├╝ndeng├╝ne artan ┼č├Âhretinden ku┼čkulanma─ča ba┼čl─▒yor. Tabi├« arada hasetci ve fesadc─▒ unsurlar fitneciliklerine devam ediyorlar. Cem├óledd├«n bunu seziyor ve s─▒hh├« sebepler ileri s├╝rerek ─░ran'dan ayr─▒l─▒yor. Rusya'ya ge├žiyor. Oradan da ayr─▒l─▒p Avrupaya gidiyor. Avrupada seyahatta bulunan ─░ran ┼×ahiyle M├╝nihte g├Âr├╝┼č├╝yorlar. ┼×ah onu yine ─░ran'a d├Ânme─če ikna etmi┼čtir. Beraber d├Ân├╝yorlar. Sadra'zamm entrikalar─▒ y├╝z├╝nden bu defa ─░ran'dan feci bir surette hudud d─▒┼č─▒ ediliyor. S─▒─č─▒nd─▒─č─▒ t├╝rbeden al─▒narak hasta oldu─ču halde insafs─▒zca

     

    11)       Merhum Nam─▒k Kemal de Renan'─▒n iddialar─▒na cevap vermi┼čtir. Bu eseri Renan M├╝dafaanamesi adiyle bas─▒lm─▒┼čt─▒r. 1962 da Milli K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒ ser├«sinde yeni bask─▒s─▒ yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

    12)       ┼×ek─░bArslan, Hdd─▒ru'l-├élem'il; ├«sl├óm├«C. II. S. 289

    Bu kaynak, Lotl─▒rop Stoddard'─▒n kitab─▒n─▒n arap├ža terc├╝mesidir. Dilimize Ali R─▒za Seyfi, Teni Alem-i ─░sl├óm adiyle ├ževirdi. Arap├žasmda enteresan il├óveler var.

    zencirler i├žinde ─░ran hududunda H├ónikin'e kadar g├Ât├╝r├╝l├╝yor. B├Âyle feci bir surette hudud d─▒┼č─▒ edilen Gemaledd├«n Basra yoluyla ─░ngiltereye gidiyor. 1308/11 Mart 1891.Afg├ón├«, ─░ran'─▒n iktisadiyat─▒n─▒ mahveden ─░ngiliz T├Ânbek Kumpanyas─▒n─▒n aleyhinde bulunmu┼č, ozaman ┼×├«a-ulem├ós─▒nm Reisi bulunan Mirza Muhan─▒med Hasan ┼×ir├ózi'ye yazd─▒─č─▒ mektubu, imam─▒n T├Ânbeki aleyhindeki fetvas─▒nda b├╝y├╝k rol uynam─▒┼čt─▒r. Afg├óni'ye reva g├Âr├╝len bu gayr-i insan├« ve insafs─▒zca muamele ─░ranl─▒lar─▒ ┼×ah aleyhine b├╝sb├╝t├╝n tahrik ediyor. ┼×ah'm zulm├╝nden ve istibdad─▒ndan b─▒kan halk ├žetin m├╝cadelelerden sonra ┼×ah─▒ ba┼člar─▒ndan atm─▒┼člar ve ink─▒lap olmu┼čtur.

     

    1309/1892 y─▒l─▒nda II. Abd├╝lhamid Londra T├╝rk sefiri vas─▒tasiylc Gemaledd├«n Efg├óni'yi T├╝rkiye'ye davet etti. O da bu davete icabet ederek ─░stanbul'a geldi. Bu ikinci geli┼čti, kendisine ayda 75 lira maa┼č tahsis olundu ve ik├ómetg├óh olarak Ni┼čanta┼č─▒nda bir konak verildi.

    Me┼čhur Frans─▒z yazar─▒ Henri Rochefort o s─▒rada Londra'da s├╝rg├╝nde imi┼č; Cem├óledd├«n'i sevenlerden imi┼č.┼×ekib Arslan'─▒n beyan─▒na g├Âre Cem├óledd├«n'in ─░stanbul'a gitmesinden endi┼če duymu┼č, (,3) Hayal─▒m─▒n Maceralar─▒ adl─▒ eserinde Cemaledd├«n i├žin ┼č├Âyle.diyor: "O peygamber s├╝lalesindendir, kendisi de peygambere ├žok benzeyenlerden say─▒l─▒r."

    ─░lk zamanlarda i┼čler gayet iyi gidiyor. Efg├ón├«, padi┼čahla g├Âr├╝┼č├╝yor, Cuma namaz─▒n─▒ onunla k─▒l─▒yordu.

     Fakat kendini ├žekemiyen bir z├╝mre belirdi. Efg├ón├« Padi┼čah'a bukadar yak─▒n olunca kendileri arka pl├ónda kalanlar olmu┼čtu. Bu i┼čten en ├žok gocunan ve ku┼čkulanan da me┼čhur Ebul h├╝d├ó idi. ├édeti ve├žhile Cem├óledd├«n'i k├╝f├╝rle, z─▒nd─▒kl─▒kla ithama ba┼člad─▒. Maksad─▒ onu g├Âzden d├╝┼č├╝r├╝p kendisi yine ├Ân pl├ónda kalmak, ba┼črolde oynamakt─▒, Ne┼čretti─či b├«r risalede kendisine rakip g├Ârd├╝─č├╝ ├╝├ž ki┼čiyi k├Ât├╝lemekte, onlar─▒n aleyhinde bulunmaktad─▒r. Fadl Alev├« Hadram├«, ┼×├ózel├« ┼čeyhi Z├ófir ve birde Cemaledd├«n Efg├ón├«.

     

     Bu zatlar─▒n ├╝├ž├╝ de Ald├╝lhamid'in yak─▒nlar─▒ndan say─▒l─▒rd─▒. Bilhassa Cem├óleddini dinsizlikle, itikats─▒zl─▒kla itham etmektedir. Misal olarak g├Âsterdiklerine bak─▒n: Efg├ón├« Bo─čazda Bendlere gider, oran─▒n temiz havas─▒nda gezinti yaparm─▒┼č; bu gezinti gayet ho┼čuna gitti─činden bir defa:

    "Hac─▒lar─▒n Kabe'yi tavaf ettikleri gibi ben de Bentlerdeki a─ča├žlar─▒ tavaf ediyorum" demi┼č. Bununla bentlerin g├╝zel manzaras─▒ndan duydu─ču ho┼čnutlu─ču anlatmak istemi┼č. Fakat Eb├╗'l-H├╝da bunu dinsizlik delili olarak yakalam─▒┼č. Aczin ve taassubun ba┼čka h├╝neri yoktur. Eb├╗'l-H├╝d├ón─▒n Efg├ón├« hakk─▒ndaki kini ├ľl├╝m├╝nden sonra bile s├Ânmemi┼čtir. 26 Recep 1316 tarihinde Men├ór sahibi Re┼čid R─▒za'ya yazd─▒─č─▒ bir muktupda: Dergisinde Cem├óledd├«n'i medh u sena etti─činden dolay─▒ ona k─▒zd─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒kl─▒yor ve o, dinsizin biriydi, diyor. (u)

    Efg├ón├« ─░stanbul'da hasetcilerin kininden, hafiyelerin takibinden kurtulamaz bir hale gelmi┼čtir. Bir defa Abdullah Nedim ile Ka─č─▒t-hanede Hid├«v Abbas Hilmi'ye ratslama─▒┼člar ve orada bir a─ča├ž alt─▒nda ├žeyrek saat kadar konu┼čmu┼člar. Hafiyeler bunu Abd├╝lham─░d'e hemen yeti┼čtirmi┼čler: Efg├ón├«, Abdullah Nedimle Hidiv'e a─ča├ž alt─▒nda b├«at ettiler; onu Halife tan─▒yacaklar."

    Abd├╝lhamid bunu telmih yoluyla Efg├ón├«'ye sormu┼č:

    Hil├ófeti yine Abbas├« halifeli─čine mi ├ževirmek istiyorsunuz? Efg├ón├« ┼č├Âyle cevap vermi┼č:

    Hil├ófet benim elimde bir y├╝z├╝k de─čil ki, onu ─░stedi─čimin parma─č─▒na takabileyim? (*)

     

    ┼×. Arslan, H├ód─▒ru'l ├élemi'l-isl├ómi C.II, s.294

    M.R.Riza T├órif─▒u'l-├ťst├óz El-─░mam, c I, s. 90.

    *) 1892 de H─▒divin ─░stanbul seyahat─▒nda Ahmed ┼×efik ile Ahmcd Cevdet Pa┼ča, M─▒s─▒r ile T├╝rkiye aras─▒ndaki gergin durumdan birbirlerme dert yanarlar. Abd├╝lhamidin k─▒z─▒n─▒ H─▒dive vererek arada kurulacak s─▒hriyet m├╝na­sebetiyle dostluk ba─člar─▒n─▒ kuvvetlendirmeyi d├╝┼č├╝n├╝rler. Fakat Ebul h├╝d├ó buna mani' olur: H─▒divin erkek ├žocu─ču olursa halifelik iddias─▒na kalk─▒┼č─▒r, diyerek Hamidin vehmini k├Âr├╝kler vc bu d├╝n├╝rl├╝─č├╝ bozar.

     

    Son devrin arap milliyet├žilerinin hil├ófetin Osmanl─▒ T├╝rklerinden al─▒nmas─▒ i├žin harekete ge├žtikleri bir ger├žektir. I. Cihan Harbinde araplarm T├╝rklere kar┼č─▒ ayaklanmas─▒ da bu mak-sadlad─▒r. Olaylara sath├« bakanlar, arap isyan─▒na sebeb, Cemal Pa┼čan─▒n Suriyede sert bir idare takip etmesini g├Âstermeye ├žal─▒┼č─▒yorlar. Bu yanl─▒┼č bir g├Âr├╝┼čt├╝r. Cemal Pa┼ča Suriyede bal gibi bir idare y├╝r├╝tseydi isyan yine olacakt─▒. ├ç├╝nk├╝ araplar bu ─░┼če ├žoktan beri haz─▒rlanmaktayd─▒. Cemal Pa┼ča bunu bildi─či i├žin isyan─▒ ├Ânlemek maksad─▒yla tedbir kabilinden ├Âyle hareket etti. Ahmet ┼×efik Pa┼čan─▒n M├╝tekkir├ót├« fi N─▒sf Kam adl─▒ eserinde kaydetti─či ve ┼×.Arslan─▒n  H├ód─▒ru'l Alemi'l Isl├óm├« ilavelerinde belirtti─či gibi, araplarm T├╝rklere kar┼č─▒ harekete ge├žmeleri, hil├ófeti kemlerine almalar─▒ i├žin eskidenberi ├žal─▒┼čmalar vard─▒. 1912 y─▒l─▒nda ┼×erif H├╝seyin'in iste─či ile M─▒s─▒r prenslerinden biri, fevkal├óde sal├óhiyetle Londraya g├Ânderilip hil├ófetin T├╝rklerden al─▒nmas─▒ hususunda ─░ngiliz makamlariyle m├╝zakerelere ba┼član─▒yor, fakat bu fikri ─░ngilizler pek benimsemiyorlar. (i5)

    I. Cihan Harbinin ba┼č─▒nda da ┼×erif H├╝seyin ─░ngilizlere ittifak teklif etmi┼čse de ─░ngilizler harbi ├žabuk kazan─▒r─▒z ├╝midi ile bu i┼če yana┼čmam─▒┼člar; harp uzaymca araplarla anla┼čmak zorunda kalm─▒┼člar ve ┼×erif H├╝seyin de isyan bayra─č─▒n─▒ kald─▒rm─▒┼čt─▒r.

    Hil├ófet meselesinin aras─▒ra bahis konusu yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ ve bunun da ─░ngilizlerin i┼čine yarad─▒─č─▒n─▒ tarih g├Âsteriyor.

     

    M─▒s─▒rda A'r├ób├« isyan─▒ ├ž─▒k─▒nca B├ób-─▒ Me┼čihattan: "A'r├ób├« devlete kar┼č─▒ gelmi┼č bir ├ós├«dir." diye fetva ├ž─▒kar. Bu fetvay─▒ ozaman ─░stanbul'da arap├ža olarak yay─▒nlanan El-Cev├óib gazetesi ne┼čreder. ─░stanbuldaki ─░ngiliz sefiri bu say─▒dan bir milyon n├╝sha alarak Hindistanda m├╝sl├╝manlara tevzi eder. Maksad a├ž─▒k. Hind m├╝sl├╝manlar─▒na: ─░ngilizlere itaat edin, M─▒s─▒rda bize isyan eden A'r├ób├« ├ósi il├ón edildi, siz de b├Âyle bir ┼čey yaparsan─▒z ├ósi say─▒l─▒rs─▒n─▒z, i┼čte; fetva" denmek isteniyordu.

     

    Ne ac─▒ ki, hil├ófet makam─▒ndan ─░ngilizler kendi ├ž─▒karlar─▒na, m├╝sl├╝manlar─▒ idareleri alt─▒nda tutmak i├žin b├Âyle faydalanayorlard─▒. ─░ngilizlerin ┼čarkta h├ókimiyetlerini devam ettirmek i├žin baz─▒ din adamlar─▒n─▒ ├ólet ettikleri bir ger├žektir.

     

    K├ódiy├ónili─čin kurucusu olan Mirza Gulam Ahmed bunlardan biridir. ─░ngilizlere yaranmak i├žin Kur'an─▒ kasdan yanl─▒┼č terc├╝me etmi┼člerdir. "Allaha itaat edin, Ras├╝l├╝ne ve sizden olan ├╝l├╝'lemre de itaat edin." (le) ├óyetinden Sizden kelimesini atarak mutlak b─▒rakm─▒┼člard─▒r ki, bu ─░ngilizlere de itaata ┼čamil olan bir tabirdir. Cem├óledd├«n b├Âyle ┼čeylerin ┼čiddetle aleyhinde oldu─čundan ingilizlerin takibinden kurtulamad─▒ ve hi├ž bir yerde rahat b─▒rak─▒lmad─▒.

    Efg├ón├«, istibda'd─▒n en b├╝y├╝k d├╝┼čman─▒yd─▒. Ozaman Iran─▒ koyu istibdad─▒ alt─▒nda tutan ┼×ah aleyhinde bulunmas─▒, Hamidin can─▒n─▒ s─▒kard─▒ (*7) ─░ran sefiri de Efgan├«'nin bu tutumundan ┼čik├óyet├ži idi. Bir g├╝n Abd├╝lhamid huzuruna davet ederek Efg├ón├«ye bu meseleyi a├žm─▒┼č, Efg├ón├« ┼č├Âyle cevap vermi┼č: ÔÇö ┼×ah─▒ mezara sokmad─▒k├ža ondan vazge├žmek niyetinde de─čilim.

    ┼×. Ar┼člar─▒, HSdnu'l ├élemin Isldml, C. IV. S. 391.

    Nİsâ sûresi, Âyet: 58

     

    O devirlerde ayd─▒nlarda h├╝rriyet fikri uyanm─▒┼č, ─░stibdat aleyhdarl─▒─č─▒ kuvvetlenmi┼čti. Gerek ─░ran ┼×ah─▒n─▒n, gerekse Osmanl─▒ Sultan─▒ Abd├╝lhamidin m├╝stebidce idaresini kimse be─čenmiyordu. Bu istibdad aleyd├órh─č─▒ um├╗m├« idi. isl├óm ┼č├óiri Mebmed Akif, M├«dhal Cemalle m├╝┼čterek Acem ┼×ah─▒ adl─▒ manzume yazarak Irandaki istibdad─▒ k├Ât├╝l├╝yordu. Bu manzume birinci Safahat'tad─▒r.

    Onun ard─▒s─▒ra Abd├╝lhamid devri i├žin yazd─▒─č─▒ ─░stibdad ┼čiiri gelir. Bi­rinciyi Midhat Cemalle birlikte yazm─▒┼člard─▒, bunu Midhat Cemale ithaf ediyor: Akif burada Hamid ve istibdat! devri i├žin   ├žok a─č─▒r m─▒sralar kullan─▒r:

     

    Y─▒k─▒ld─▒n gittin amma ey m├╝levves devr-i ─░stibdad, *

    Semâlardan yüksek tuttunuz bir zıll-i mehûmı *

    Ne mel'├╗nsun ki rahmetler okuttun r├╗h-─▒ iblise

  • Fakat mademki Em├«ru'l-M├╝minin Halife Hazretleri emir buyururlar, ona ─░taat etmek gerek.

     ┼×arkta h├╝rriyet fikrini yayan ve istibdad─▒ devirme─če u─čra┼čanlardan olan Efg├ón├«, Ham├«de kar┼č─▒ bu s├Âzleri ├žekinmeden s├Âyliyor. O gayet ate┼čli, s├Âz├╝n├╝ sakmm─▒yan bir adamm─▒┼č. En s├ód─▒k talebesi Muhammed Abdu onu ┼č├Âyle tasvir ediyor:

     

    Nice defalar, zek├ós─▒n─▒n yapt─▒─č─▒n─▒ hiddeti y─▒km─▒┼čt─▒r. Evham i├žinde y├╝zen Hamide ├žekinmeden s├Âyledi─či bu s├Âzler Hamidde Efg├ón├«ye kar┼č─▒ bir ┼č├╝phe uyand─▒rmaktan h├óli kalmasa gerek. Re┼čid Rizanm kaydetti─čine g├Âre ozaman ┼čark─▒n bu iki m├╝stebid h├╝k├╝mdar─▒ olan ┼×ah ─░le Abd├╝lhamidin tahtlar─▒ndan indirilme­leri l├╝zumundan bahseder ve bu ikisinin hal'i, ayakkab─▒ ├ž─▒karmak kadar kolay bir ┼čeydir' dermi┼č. (la)

    Vaktiyle Efg├ón├«, Kazvinde hapishanede Riza Aka Han ad─▒nda biriyle tan─▒┼čm─▒┼č. Bu adam ├«stanbula geldi─činde Efg├ón├«'yi ziyaret etmi┼č, N├ós─▒ruddin ┼×ah─▒n k├Ât├╝ idaresinden bahsetmi┼čler. Birka├ž ay sonra (1896 da) Riza Aka Han, ┼×ah─▒ ├Âld├╝rm├╝┼č. Ve ├Âld├╝r├╝rken de ┼čarkta istibdad d├╝┼čman─▒, h├╝rriyet ├ó┼č─▒k─▒ olan Cem├óledd├«ni hat─▒rlayarak: "Al, Gemaledd├«n a┼čk─▒na!" demi┼č. Bu y├╝zden Cen─▒├óledd├«nin de bu s├╗ikasd-i┼činde parma─č─▒ oldu─ču zann─▒ uyanm─▒┼č. Tahkikatta Cem├óleddin ve di─čer iki ki┼či bu i┼čte te┼čvik├ži olarak tesbit olunmu┼č imi┼č. ─░ran ┼×ah─▒B├ób-─▒ ├éliden bunlar─▒n ├╝├ž├╝n├╝n de teslimini istemi┼č.. Abd├╝lhamid, Cem├óledd├«ni teslim etmemi┼č' di─čer ikisi teslim edilmi┼čtir.

    Hamidin Efg├óniyi korudu─ču g├Âr├╝l├╝yor.

     

    Fakat Efg├ón├« art─▒k t├Âhmet alt─▒ndad─▒r. Durumdan o da rahats─▒z olmaktad─▒r. ─░stanbulda ─░ngiliz sefareti m├╝ste┼čar─▒ Fils Morise haber salarak kendisinin ─░stanbuldan ├ž─▒kmas─▒n─▒ sa─člamas─▒ ricas─▒nda bulunur. Abd├╝lhamid bunu duyunca, ─░sl├ómm izzet ve ┼čerefi nam─▒na bunu yap­mamas─▒n─▒, bir ecnebi himayesine s─▒─č─▒narak Halifenin haysiyyetini bu derece k─▒rmamas─▒n─▒ is­temi┼č. Bunun ├╝zerine Efg├ón├« bu fikrinden vazge├žmi┼č. Fakat i┼č bu raddeye geldikten sonra rahat─▒ b├╝sb├╝t├╝n ka├žm─▒┼č. Kona─č─▒nda adet├ó g├Âz hapsinde ya┼čar gibi bir hale gelmi┼č. Bu tarz ya┼čay─▒┼čtan hi├ž memnun olmad─▒─č─▒m, kendisiyle g├Âr├╝┼čen bir Alman seyyah─▒na a├ž─▒k├ža s├Âyliyor. Hus├╗si m├╝saade almadan kimseyle g├Âr├╝┼čemiyordu.

     

    ─░┼čte bu s─▒rada ├ženesinde kanser ├ž─▒km─▒┼č. ─░rade-i seniyye ile Saray doktorlar─▒ndan Kamburz├óde ─░skender Pa┼ča ameliyyat yapm─▒┼č. Fakat ameliyat ba┼čar─▒l─▒ ├ž─▒kmam─▒┼č. Efg├ón├« hakk─▒n rahmetine kavu┼čmu┼č. Bu y├╝zden ortaya de­dikodular yay─▒lm─▒┼č. M├óverd├«'nin Ahk├ómu's-Sult├óniyye'sini terceme eden m├╝ste┼črik Komte Lavn Ostrorog'un ┼×ekib Arslana s├Âyledi─čine g├Âre Cem├óleddin ile aralar─▒nda dostluk varm─▒┼č. Ameliyattan sonra kendisini ├ža─č─▒rarak ameliyat─▒ kontrol etmesi i├žin bir doktor g├Ândermesini rica etmi┼č. Gelen doktor ameliyetm gerekti─či gibi yap─▒lmam─▒┼č oldu─čunu, temizli─če itina g├Âs­terilmedi─čini s├Âylemi┼č. (l9) Kamburz├ódenin metin seciyesini tan─▒yanlar, onun b├Âyle bir vicdans─▒zl─▒─ča ├ófet olaca─č─▒na ─░htimal vermiyorlar. Ancak Irakl─▒ bir di┼č doktoru varm─▒┼č, Cem├óled-din─░n di┼člerini muayene i├žin s─▒k s─▒k gelirmi┼č. Zabtiye Nezareti bu adam─▒ para ile sat─▒n alarak Cem├óledd├«ne kar┼č─▒ hafiye olarak kullan─▒rm─▒┼č. B├╝t├╝n ┼č├╝pheler onun ├╝zerinde toplanmakta. Cem├óledd├«n'in ├ľl├╝m├╝nden sonra daima d├╝┼č├╝nceli, kederli bir hali varm─▒┼č. Ameliyat─▒ bunun bozdu─ču s├Âyleniyor. Bu i┼čte Cem├óledd├«ni ├žekemeyenlerden olan Ebu'l-H├╝d├ón─▒n parma─č─▒ oldu─ču kuvvetleniyor. Yoksa ┼×├óir E┼črefin bir hicviyyesinde dedi─či gibi, Abd├╝lhamidin bir kahvesini i├žmekle zehirlenmi┼č de─čildir.

     

    18)       M. Re┼čid Riza, Tmihu'l Ostdz El-lm├óm, C. I. S.71

     

    Hal'i kelimesi ayak kab─▒ ├žakarmak manasma da oldu─čundan Halifenin hal'─▒n dan bahsederken b├Âyle demi┼č. Bu m├╝nasebetle vaktiyle E┼čref Edip taraf─▒ndan yay─▒nlanan Alem-i ─░sl├óm adl─▒ eserde ┼ču s├Âylentiyi okuyoruz: (El-uh detu ate'r-r├óv├«)

    ''Abd├╝lhamid hali'den ├žok korkarm─▒┼č. Hali' manas─▒n─▒ and─▒rd─▒─č─▒ cihetle Kunuttan (ve nahlcu) kelimesini oku­duk├ža t├╝yleri ├╝rperirmi┼č, Hatt├ó bir zamanlar o kelimenin d├╝├ó-i Kunuttan silinmesi hakk─▒nda tasavvuratta bulun­du─ču me┼čhurdur. Bil'├óhare ba┼č─▒na geldi."

     

    Abdurre┼čid ibrahim, ├élem-i ─░sl├óm, C. II. S. 168

    19)       ┼×. Arslan, H├ódm─▒-l ├élemiH ─░sl├ómi, C.II, S. 297

     

    Cem├óledd├«n'in vefat─▒ 1314/1897 y─▒l─▒ 9 Mart g├╝n├╝ndedir. Ni┼čanta┼čmda Te┼čvikiyye camiinde namaz─▒ k─▒l─▒narak Ma├žkada ┼×eyhler mezarl─▒─č─▒na defnolundu. Nur i├žinde yats─▒n.

     

    Mezar─▒, ├«sl├óm dostu Amerikal─▒ Mr. Charles Crone taraf─▒ndan, M├╝zeler M├╝d├╝r├╝ rahmetli Halil Beyin tensipleri ve├žhile, 1926 y─▒l─▒nda yapt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.

    ─░┼čte ─░sl├óm─▒ uyand─▒rmak i├žin ├žal─▒┼čan bir zek├ón─▒n sayfalar─▒ b├Âylece kapand─▒. O, M├╝sl├╝man­lar─▒n gerili─čine, derin gaflete dalmalar─▒na pek ├╝z├╝l├╝rd├╝. M├╝sl├╝manlar─▒n ahl├ók─▒ o derece bozulmu┼č ki, ─▒sl├óh ├╝midi bile yok, me─čerki eskiler temizlenip yaniden yarat─▒lan yeni bir nesil meydana gelsin, derdi. Tarihte ─░sl├óm ─░slahat├ž─▒s─▒ olarak an─▒lacak.

    ├Âmr├╝ m├╝cadelerle, seyahatlerle, s├╝rg├╝nlerle ge├žti. Bir yerde oturup dinlenemedi. Ev­lenmedi. Abd├╝lhamit ona evlenmesi teklifinde bulununca ┼č├Âyle cevap vermi┼č:

    ÔÇö        Ben ┼čimdiye kadar ├Âmr├╝m├╝ garip bir ku┼č gibi dal ├╝zerinde ge├žirdim, ├Âmr├╝m├╝n sonunda nas─▒l yuva yapay─▒m ?

    Vard─▒─č─▒ yerde s├Âzleriyle, yaz─▒lar─▒yla m├╝sl├╝manlar─▒ uyand─▒rmak i├žin o─čra┼čan bu m├╝cahid adam─▒n bu y├╝zden ba┼č─▒na gelmedik hal kalmam─▒┼čt─▒r. Istanbula geldi─či zaman kendisine ne gibi arzular─▒ oldu─ču sorulunca:

    ÔÇö        Kalem, k├ó─č─▒t, m├╝rekkepten ba┼čka ne g├Ânderilirse te┼čekk├╝r ederim. Cevab─▒m vermi┼č. Bu s├Âz├╝n ta┼č─▒d─▒─č─▒ mana ├žok inced'r.

     

     

    O y├╝ksek bir ├ólim de─čil, fakat b├╝y├╝k bir m├╝tefekkirdir. Hizmetleri b├╝y├╝k oldu. Fazla eser b─▒rakmad─▒, fakat da─č─▒n─▒k milletleri birle┼čtirmeye ├žal─▒┼čt─▒, En m├╝him eseri Maddecilere kar┼č─▒ yazd─▒─č─▒ eseridir. Bunu M─▒s─▒r m├╝ft├╝s├╝ Muhammed Abduh farscadan arap├žaya ├ževirmi┼č ve 1312 de Er-Red Ala'd-Dehriyj─▒in ad─▒yla M─▒s─▒rda bas─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu eseri ┼×aml─▒ M├╝nir efendi T├╝rk├žeye ├ževirmi┼č ve bu tercemeyi Cem├óledd├«n g├Âzden ge├žirmi┼č, bir mektup ile Abd├╝lhamide kendisi sunmu┼čtur. Bu n├╝sha Y─▒ld─▒z K├╝t├╝phanesinde olup bas─▒lmam─▒┼čt─▒r.

    Eserin Aziz Akp─▒narl─▒ taraf─▒ndan yap─▒lan terc├╝mesi 1956 da Dinayet ─░┼čleri Ba┼čkanl─▒─č─▒nca yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.

     Dr. ─░smail Mazhar, Melka's-Seb├«l adl─▒ eserinde bu kitab─▒ ilm├« metodlara pek uygun bulmamakta ise de yaz─▒ld─▒─č─▒ zaman g├Âz ├Ân├╝nde tutulunca de─čeri anla┼č─▒l─▒r.

     

    Cem├óledd├«n ─▒sl├óhat isteyen, ink─▒l├óp├ž─▒ ruhlu bir adamd─▒. M├╝sl├╝manlar─▒n dald─▒klar─▒ zillet ve gerilik i├žinden silkinip kalkmabilmeleri i├žin derhal ink─▒l├óp istiyordu. Zaman kayb─▒na raz─▒ de─čildi. ─░stikl├ól Mar┼č─▒ ┼č├óirimiz Mehmed Akif Ersoy, Efg├ón├«'nin bu ink─▒l├óp├ž─▒ cephesini Safahat─▒n alt─▒nc─▒ kitab─▒ olan As─▒m'da T├╝rk gen├žlerine anlatmaktad─▒r, yaz─▒m─▒z─▒ o m─▒sra'larla bitirelim:

    G├ólib├ó   s├Âyledi─čim  yoktu?   Evet,   hi├ž  yoktu: M─▒sr─▒n  en muhte┼čem ├╝stad─▒ Muhammed Abduhu, Konu┼čurken neye dairse Cem├óledd├«nle, Der ki tilmizine Efg├ónl─▒:

    -"Muhammed, dinle. ─░nk─▒l├óp istiyorum, ba┼čka de─čil, hem ├žabucak. ├ľne bizler d├╝┼č├╝p ─░sl├óm─▒ da kald─▒rmazsak, Nazariyyat ile bir ┼čeyler olur zannetme..

    ÔÇöÔľá "┼×├╝phe yok, hakk-─▒ sem├╗h├«leri var ├╝stad─▒n..
    Gidelim bir yere, hatt├ó ┼ču bizim Sudana,
    Yeni bir medrese te'sis edelim urbana.
    Daha ├╝├ž be┼č te faziletli m├╝c├óhid bulal─▒m,
    Nesli tehzip ile, i'l├ó ile me┼čgul olal─▒m;
    ├ç─▒kar─▒p g├Ânderelim, has─▒l─▒, ┼čeyhim, yer yer,
    Oradan Âlem-i İslama Cemâleddinler."
    ÔÇö "Bu, fakat, yirmi y─▒l ister ki kolay g├Ârmiyorum..
    Yirmi g├╝nl├╝k i┼če bak sen."


    C├╝mlesi n├╗r i├žinde yats─▒nlar. 

    17 Nisan 1962

     



  • [1]   Ahmed A─čao─člu, T├╝rk Turdu,c. I. S. 201.

     

  • [2]  Takvim-i Vak├óyi, 1287

     

  • [3]  Konferans─▒n bu k─▒sm─▒n─▒ Mehmed ├ékif, S─▒r├ót~─▒ M├╝┼čtekim, say─▒: 90 da Gemaledd├«n Efg├ón├« ba┼čl─▒kh yaz─▒s─▒nda nakleder.

     

  • [4] Es-Suy├╗f├╝l-Kav├ót─▒' arap├ža olup, Halil Efendinin o─člu Hayredd├«n Feyzi taraf─▒ndan T├╝rk├žeye ├ževrilmi┼č ve bas─▒lm─▒┼čt─▒r. Korkun├ž ifadeler ve a─č─▒r h├╝k├╝mlerle dolu bir eserdir.

     

  • [5] M. Hamdi Yaz─▒r, Hak DM, Kur'├ón Dili, c.I. S. 913-929

     

  • [6] M. Re┼čit R─▒za, Tarih'─▒d-Ustaz El-─░mam C. I. S. 51

  • [7] Mehraed Akif, S─▒rat-─▒ M├╝┼čtekim, say─▒: 91, Ccm├óziyelevvel-1328/May─▒s 1326

     

  • [8] Mehmed ├ékif, S─▒r├ót-t M├╝siek├«m, say─▒: 95,

     

  • [9] Al├« Canip, Hayat mecmuas─▒, Say─▒: 77,1928

  • [10] Ozaman─▒n Padi┼čah─▒ olan Abd├╝laz├«ze telmih ediyor.

     

  • [11] ─░stanbul'dan taassubun kovdurdu─ču Efg├ón├«'nin M─▒s─▒r'da b├Âyle takdir g├Ârmesi dikkale de─čer.

     

  • [12] Muhammed. Abdul─▒, Er-red Alad-Dehriyyin Mukaddemesi.

     


  • Bu Makaleye Ait Ele┼čtiri Makaleleri
    # Makaleler Ad─▒
    Kullan─▒c─▒ Yorumlar─▒

    ! Yorum yazabilmeniz i├žin ├╝ye olmal─▒s─▒n─▒z.
    ├ťyelik i├žin l├╝tfen sayfan─▒n ├╝st k─▒sm─▒nda yer alan"├ťye Giri┼č | ├╝ye ol" linkine t─▒klay─▒n─▒z.

    Kay─▒t Ekleyen / Eklenme Tarihi
    Muhammed Ender / 3.01.2014



    Eski Eserler


    Eski Eserler K├╝t├╝phanesine Ho┼čgeldiniz!

    Hesap ─░┼člemleri

    ├ťye de─čil misiniz? ├ťye olun!

    Eski Eserlere ├╝ye olarak, k├╝t├╝phanenimiz ve eserlerimiz hakk─▒nda payla┼č─▒mlardan hesab─▒n─▒z ├╝zerinden faydalabilirsiniz...