E─čitim Kurumu   ( 2141 )   Kitaplarda   ( 1659 )   Yazarlarda   ( 4831 )  
Dergilerde   ( 786 )   K├╝t├╝phanelerde   ( 151 )   ┼×ehirlerde   ( 182 )  
Makalelerde   ( 2196 )   Multi Media   ( 323 )   Fetvalar   ( 895 )  
Hit
9129104
├ťye 1490
Online ├ťye 0

Ermeni Toplumunu Osmanl─▒dan Koparan Ermeni ve Amerikan Ermeni Okullar─▒

 Kitap Detay─▒ Kitap No : K-  
Yazar Ad─▒ ─░lim Dal─▒ Konusu Dili
─░lknur Polat Haydaro─člu Tarih T├╝rk├že
├ľzelli─či Terc├╝me Eden
 
       
Makale No: 1736 Hit : 7432 Hata Bildirimi Tavsiye Et
   Makale Yazar─▒na ait Kitaplar E-Kitaplar Makaleler Hakk─▒ndaki Makaleler    

Yazara ait kitaplar
# Kitap Ad─▒

Yazara ait e-kitaplar
# Kitap Ad─▒

Yazara ait makaleler
# Makaleler Ad─▒
1 T├╝rk ─░talyan ─░li┼čkileri ├çer├ževesinde ─░talyan Okullar─▒
2 Rus Sermayedarlar─▒n─▒n Osmanl─▒ Demiryollar─▒ ├ťzerine Baz─▒ Yaz─▒┼čmalar─▒
3 Osmanl─▒ Saray Mutfa─č─▒ndan Notlar
4 Osmanl─▒ Devletinde Yabanc─▒ Okullarda Denetim ve Cumhuriyet D├Ânemine Yans─▒malar─▒
5 Mithat Pa┼čan─▒n ┼×ehadetine Dair Bir Ara┼čt─▒rma
6 ─░skendero─člu Re┼čid Beylerbeyi Gazi ─░skender Pa┼ča
7 II. Abd├╝lhamitin Hafiye Te┼čkilat─▒ Hakk─▒nda Bir Risale (─░kinci K─▒s─▒m)
8 II. Abd├╝lhamitin Hafiye Te┼čkilat─▒ Hakk─▒nda Bir Risale
9 Ermeni Toplumunu Osmanl─▒dan Koparan Ermeni ve Amerikan Ermeni Okullar─▒
10 Atat├╝rk ve Milli E─čitim

Yazar Hakk─▒ndaki Tan─▒t─▒m Makaleleri
# Makaleler Ad─▒

├ľzeti
husbands who cheat open dating for married men
bystolic coupon site coupons for bystolic
abortion pill abortion pill abortion pill

Yay─▒n Bilgileri
Yay─▒nland─▒─č─▒ Kaynaklar Ermeni Ara┼čt─▒rmalar─▒ 1. T├╝rkiye Kongresi Bildirileri- I.Cilt
Yay─▒nland─▒─č─▒ Tarih
Yay─▒nland─▒─č─▒ Dergi
Sanal Dergi
Makalenin Linki

Makale Metni   [Yazd─▒r/Print]

Ermeni Toplumunu Osmanl─▒'dan Koparan, Ermeni ve Amerikan-Ermeni Okullar─▒

 

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunda ya┼čayan ├že┼čitli az─▒nl─▒k gruplar─▒ndan biri olan Ermeniler, Osmanl─▒ tebaas─▒n─▒n tabi oldu─ču yasalar ve kurallar ├žer├ževesinde ya┼čamlar─▒n─▒ s├╝rd├╝rmekte,t─▒pk─▒ di─čer cemaatler gibi kendi millet okullar─▒nda ├žocuklar─▒n─▒ e─čitmekteydiler.

Y─▒llarca s├╝regelen ola─čan bir ya┼čant─▒n─▒n birden bire de─či┼čime u─čramas─▒, huzursuz ve gitgide ba─čl─▒ oldu─ču devletten her anlamda uzakla┼čan bir toplum olu┼čmas─▒, buna ba─čl─▒ olarak siyasi bir kimli─če b├╝r├╝nen millet okullar─▒n─▒n tarihi s├╝re├ž i├žerisindeki hikayesiÔÇťErmeni SorunuÔÇŁifadesinin ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒na neden olan olgulard─▒r.[1]

Ermeni toplumundaki bu h─▒zl─▒ de─či┼čimi sa─člayan da Ermeni-Amerika ili┼čkisi olmu┼čtur. Ermenilerin Amerikal─▒lar ile tan─▒┼č─▒p k├╝lt├╝rel ve siyasi a├ž─▒dan etkilenmeleri, Ermenilerin Osmanl─▒ toplumundan kopmas─▒n─▒n ba┼člang─▒├ž noktas─▒ olmu┼čtur.

Bu olay─▒n mimarlar─▒ da Amerikal─▒ misyonerler ve t├╝ccarlard─▒r.

Osmanl─▒ topraklar─▒nda ve y├Ânetiminde s├Âz sahibi olmak isteyen her Yabanc─▒ Devlet i├žin en kestirme en etkin yol, Osmanl─▒ tebaas─▒ndaki cemaatleri kazanmak ve b├Âylece onlar─▒ kullanmakt─▒.

Her Yabanc─▒ Devlet ├Âzellikle dini a├ž─▒dan kendisine yak─▒n buldu─ču bir toplulu─ču maddi-manevi kar┼č─▒l─▒ks─▒z yard─▒mlarla ├Ânce etkisi,sonra himayesi alt─▒na al─▒r,zamanla kontrol├╝n├╝ elde ederdi.[2]Bunun sa─članabilece─či en elveri┼čli yer okullar,bunu saptayacak en elveri┼čli ki┼čiler de misyonerlerdi.

Bu konuya girmeden ├Ânce Ermeni toplumunun de─či┼čime u─čramas─▒nda b├╝y├╝k pay─▒ olan t├╝ccarlar ├╝zerinde durmak yerinde olacakt─▒r.

Siyasi anlamda Amerika-Ermeni ─░li┼čkisinin ger├žek mimarlar─▒ Amerikal─▒ t├╝ccarlar, Osmanl─▒ topraklar─▒na ilk olarak 1797 y─▒l─▒nda gelmi┼člerdi.

Onlar sayesinde 1830 y─▒l─▒nda Amerika ile Osmanl─▒ Devleti aras─▒nda AmerikaÔÇÖyaÔÇťen ziyade m├╝saadeye mazhar devletÔÇŁ olma ayr─▒cal─▒─č─▒n─▒ tan─▒yan ticaret anla┼čmas─▒n─▒n imzalanmas─▒ Amerika-Ermeni ili┼čkisinin temelini olu┼čturmu┼čtu.

├ç├╝nk├╝ bu anla┼čman─▒n 3.maddesine g├Âre Amerikal─▒lar Osmanl─▒ topraklar─▒nda Simsar kullanabileceklerdi. Simsarlar her din ve devletten olabilecekleri gibi Osmanl─▒ Devleti de bunlar─▒n ├žal─▒┼čmalar─▒na kar─▒┼čmayacakt─▒. Simsar denilince akla gelen Rumlar ve Ermeniler oldu─čundan Amerikal─▒ t├╝ccarlar se├žim yapma durumunda kalm─▒┼člard─▒.Rumlar kadar fazla i┼č ba─člant─▒s─▒ olmayan Ermeni yak─▒nla┼čmas─▒,Ermenilere Amerikan Vatanda┼čl─▒─č─▒ hakk─▒n─▒n da tan─▒nmas─▒n─▒ sa─člayan ├že┼čitli imtiyazlar getirmi┼čti.[3]

T├╝ccarlar─▒n yan─▒ s─▒ra Amerikal─▒ misyonerlerin de g├╝├žl├╝ ve etkin ├žabalar─▒yla Ermenilerin Protestanl─▒─ča kazand─▒r─▒lmalar─▒ konusunda ├Âyle b├╝y├╝k bir ├žal─▒┼čma yap─▒lm─▒┼čt─▒ ki, sonunda 1848 y─▒l─▒nda Osmanl─▒ Devleti Protestanlar─▒ bir cemaat olarak tan─▒makla kalmay─▒p Ermeni Milletini de Gregoryan,Katolik ve Protestan Ermeniler olarak ├╝├ž ayr─▒ kategoride kabullenmek zorunda kalm─▒┼čt─▒.[4]

B├╝t├╝n bu ├žabalar─▒n nedeni de dine kazand─▒r─▒lan her ki┼činin siyasi a├ž─▒dan da o devlete sad─▒k bir eleman olarak kazan─▒lmas─▒ demek olu┼čuydu.[5]

Misyonerlerin bu ├žal─▒┼čmalar─▒na hizmet edecek en elveri┼čli ortam e─čitim kurumlar─▒yd─▒.

├ľnceleri ├žok ├že┼čitli yard─▒mlarla yana┼čt─▒klar─▒ Ermeni Cemaat Okullar─▒n─▒ himayeleri alt─▒na al─▒p Amerikan-Ermeni okullar─▒ olarak programlayan sonra da Ermenileri de ├Â─črenci olarak kabul eden Amerikan okullar─▒n─▒ a├žan Amerikal─▒lar; bu Okullar─▒ siyasi kimli─če b├╝r├╝nd├╝r├╝p, e─čitimi maske olarak kullanan,siyasi faaliyet a─č─▒rl─▒kl─▒ kurumlar olarak ├žal─▒┼čt─▒rmaya ba┼člam─▒┼člard─▒.

Asl─▒nda az─▒nl─▒k ve cemaatler de herhangi bir Yabanc─▒ DevletÔÇÖin himayesine girmekte b├╝y├╝k bir istek ve sab─▒rs─▒zl─▒k g├Âsteriyorlard─▒. ├ç├╝nk├╝ b├Âylece Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin denetiminden uzak ve himayesine girdi─či devlete tan─▒nan imtiyazlardan yararlanabilecek[6]kendisine daha ├Ânce a┼č─▒lanm─▒┼č olanÔÇťba─č─▒ms─▒zl─▒kÔÇŁ bilinciyle rahat hareket edebileceklerdi.[7]

Bu da e─čitim maskesi alt─▒nda siyasi faaliyetlerin odak noktas─▒ haline gelmeye ba┼člayan okullar sayesinde olacakt─▒. Misyonerlerin dini nedenlerle ba┼člatt─▒klar─▒ bu etkileme ├žal─▒┼čmalar─▒ giderek az─▒nl─▒k okullar─▒n─▒n, himayesine girdikleri devletin ├ž─▒karlar─▒ do─črultusunda Osmanl─▒ toplumu i├žin zehirli otlar haline gelmelerine yol a├žt─▒.[8]

1906 tarihli bir belgede Sivas Vilayetinde ve civar─▒nda bulunan baz─▒ misyonerlerin asl─▒nda Amerikal─▒ Misyonerler olmad─▒klar─▒, o k─▒yafete girmi┼č k├Ât├╝ niyetli Ermeniler olduklar─▒ belirtilmektedir.[9]

Baz─▒ belgelerde Protestan Misyonerlerinin silah ve zararl─▒ evrakla y├Âre halk─▒n─▒ ayaklanmaya te┼čvik ve tahrik ettikleri konusu yer almaktad─▒r.[10]

Ermeni ├žocuklar─▒n misyonerler taraf─▒ndan bazen kand─▒r─▒larak, bazen zorla okullara ├Â─črenci olarak al─▒n─▒┼č─▒n─▒ konu edinen,Hacin kazas─▒nda Amerikan Misyonerleri taraf─▒ndan daha ├Ânceden in┼ča edilmi┼č olan yetimhanenin gittik├že geni┼člemekte olmas─▒ndan ve Ermeni ├žocuklar─▒n zorla denilebilecek bir ┼čekilde yetimhaneye al─▒nmalar─▒ndan s├Âz eden belgeden,Amerikan Misyonerlerinin ├žabalar─▒n─▒,Ermeniler ├╝zerinde yo─čunla┼čt─▒rd─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r.[11]

Amerikal─▒ misyonerlerin Ermeni okullar─▒n─▒, dolay─▒s─▒yla Ermeni toplumunu etki alt─▒na alabilmelerinde en b├╝y├╝k rol├╝ maddi olanaklar oynuyordu.Bu olanaklar da 1810 y─▒l─▒nda BostonÔÇÖda kurulanÔÇťAmerican Board of Commisioners for Foreign MissionsÔÇŁ Misyonerlik ├Ârg├╝t├╝ taraf─▒ndan sa─član─▒yordu.

Amerikan halk─▒ bu ├Ârg├╝te Osmanl─▒ topraklar─▒ndaki e─čitim-├Â─čretim amac─▒ i├žin harcanmak ├╝zere 200.00 dolar vermi┼čti.[12]

Bu ├Ârg├╝t ├Âzellikle 1819 y─▒l─▒nda Osmanl─▒ topraklar─▒n─▒ program─▒na al─▒nca 1821 y─▒l─▒ndan itibaren maddi olanaklarla donat─▒lm─▒┼č misyonerler g├Ânderilmeye ba┼članm─▒┼čt─▒. Amerikal─▒ Protestan Misyonerleri Osmanl─▒ topraklar─▒n─▒ kar─▒┼č kar─▒┼č gezerek kapsaml─▒, bilin├žli,planl─▒ ve programl─▒ bir ├žal─▒┼čma sergilemeleri A.B.of C.For.F.M.├ľrg├╝t├╝n├╝n di─čer misyoner te┼čkilatlar─▒n─▒ geride b─▒rakt─▒─č─▒n─▒n bir g├Âstergesidir.

Maddi bak─▒mdan olduk├ža g├╝├žlenen misyonerler 1830ÔÇÖlardan sonra Ermeniler aras─▒nda e─čitim seferberli─či ba┼člatm─▒┼člard─▒.[13]

Ermeniler i├žin ilk Misyoner okulu 1834 y─▒l─▒nda ─░stanbul-Beyo─čluÔÇÖnda a├ž─▒ld─▒.1836 y─▒l─▒nda a├ž─▒lan ─░kinci Ermeni Misyoner Okulu, Ermeni KilisesiÔÇÖnin direni┼či ├╝zerine kapat─▒l─▒nca, Amerikal─▒ misyonerler AnadoluÔÇÖya a─č─▒rl─▒k verdiler. ├ľnceleri yaln─▒zca din e─čitimi ├╝zerinde duran misyonerler daha fazla ├Â─črenci ├žekmek amac─▒yla laik e─čitime a─č─▒rl─▒k vermeye, ruhban okullar─▒n─▒ High SchoolÔÇÖlara,kolejlere d├Ân├╝┼čt├╝rmeye ba┼člam─▒┼člar,1852 y─▒l─▒nda ├žok ├Ânemli bir merkez konumunda olan Harput Misyoner ─░stasyonuÔÇÖnu hizmete sunarak,kurulu┼čtan yedi y─▒l sonra bu merkeze ba─čl─▒ olarakÔÇťHarput Misyoner KolejiÔÇŁya da di─čer ad─▒yla Ermenilerin ÔÇťYeprad KolejiÔÇŁdedi─čiÔÇťF─▒rat KolejiÔÇŁni a├žm─▒┼člard─▒.[14]

Bu okulda hal─▒c─▒l─▒k, marangozluk, demircilik, kundurac─▒l─▒k,├žift├žilik e─čitimi verilmekte olup bi├žki-diki┼č at├Âlyelerini de i├žine alan imalathaneler de bulunmaktayd─▒.Okuldan mezun olan ba┼čar─▒l─▒ Ermeni gen├žler e─čitimlerini tamamlamak ├╝zere AmerikaÔÇÖya g├Ânderilmekteydi.[15]

Ancak bu okulda verilen e─čitimin yan─▒ s─▒ra Ermeni Gen├žlere kazand─▒r─▒lan siyasi kimlik oluk├ža ├Ânemliydi. Osmanl─▒n─▒n aleyhine, Amerikal─▒lar─▒n lehine bir g├Âr├╝n├╝mle bu okulda Ermeniler,Amerikal─▒ Prof.EarleÔÇÖ├╝nÔÇťAmerican Missions in the Near EastÔÇŁadl─▒ eserindeki deyi┼čiyleÔÇťdillerini ve tarihsel geleneklerini yeniden ├╝st├╝n tutmay─▒ ├Â─črenip,Bat─▒ÔÇÖn─▒n siyasal,toplumsal ve ekonomik ilerleme ideallerini tan─▒d─▒lar.Bulunduklar─▒ duruma kar┼č─▒ daha etkin bir ho┼čnutsuzluk duymay─▒ ve k├Âyl├╝ M├╝sl├╝man kom┼čular─▒na kar┼č─▒ daha keskin bir ├╝st├╝nl├╝k duygusu beslemeyiÔÇŁ├Â─črenmi┼člerdi.[16]

─░┼čte t├╝ccarlar─▒n ba┼člat─▒p Misyonerlerin s├╝rd├╝rd├╝─č├╝ Ermeni Protestanlar─▒ himaye konusu AmerikaÔÇÖn─▒n Osmanl─▒ topraklar─▒ i├žin belirledi─či siyasetin ├ž─▒k─▒┼č noktas─▒n─▒ olu┼čturmu┼čtur. Amerikal─▒lar,Ermeniler i├žin ├žal─▒┼č─▒yor gibi g├Âr├╝n├╝p,kendi ├ž─▒karlar─▒ do─črultusunda onlar─▒ y├Ânlendirip kullanmay─▒ ama├žlam─▒┼člard─▒.├ç├╝nk├╝ Amerika i├žin Ermeni Milleti de─čil onlar─▒n kendisine sa─člayaca─č─▒ olanaklar ├Ân plandayd─▒.Bunu d├╝┼č├╝nd├╝r├╝n ┼čeye gelince;AmerikaÔÇÖn─▒n Sivas Konsolosu Mr.JewetÔÇÖin kendi ifadesiyle ilintilidir.

Mr.JewetÔÇÖinÔÇť Ermeniler karaktersiz ve yurt sevgisinden yoksun bir topluluktur.S─▒radan bir Ermeni g├Âze girmek ve para kazanmak ve hatta intikam almak i├žin casus,muhbir ve ├žok zamanda sahte muhbir olmaktad─▒r.ÔÇŁErmeniler aleyhindeki delilleri genellikle T├╝rkler de─čil,Ermeni casuslar,paral─▒ Ermeni muhbirler veya tutuklular─▒n Ermeni Arkada┼člar─▒ toplamaktad─▒r.[17]s├Âzleri kar┼č─▒s─▒nda,haklar─▒nda bu kadar olumsuz d├╝┼č├╝nd├╝kleri bir toplulu─ču neden koruma alt─▒na ald─▒klar─▒,ancak Osmanl─▒ topraklar─▒n─▒n yeralt─▒ ve yer├╝st├╝ zenginliklerini kullanabilmek i├žin,hak sa─člay─▒p,s├Âz sahibi olabilmek amac─▒yla Ermenileri bir ara├ž olarak kullanmay─▒ d├╝┼č├╝nd├╝kleri ┼čeklinde yorumlanabilir.

4 Kas─▒m 1887 tarihli, Sivas Konsolosu Mr.JewetÔÇÖin raporundaÔÇťAnadoluÔÇÖnun maden kaynaklar─▒ a├ž─▒s─▒ndan zengin oldu─ču bu kaynaklar─▒n pek geli┼čtirilmedi─či,ba┼čka bir y├Ânetimin elinde olsayd─▒ y├╝zy─▒l─▒n en b├╝y├╝k veriminin ve servetinin sa─članaca─č─▒ÔÇŁ s├Âzlerinin yer almas─▒,AmerikaÔÇÖn─▒n ekonomik a├ž─▒dan as─▒l hedeflerini ve bu nedenle Ermenilerin koruyuculu─čunu ├╝stlendi─čini ortaya koymaktad─▒r.[18]

Amerikal─▒lara g├Âre Ortado─čuÔÇÖya yerle┼čmenin, Ruslar─▒n AkdenizÔÇÖe ini┼činin engellenmesinin anahtar─▒n─▒n, ancak kendisine sad─▒k ve yak─▒n olan ba─č─▒ms─▒z bir Ermeni Devletinin kurulmas─▒yla olaca─č─▒ kan─▒s─▒d─▒r ki, Amerikal─▒lar─▒n Ermeniler i├žin birka├ž y├Ânde u─čra┼č vermesine neden olmu┼čtur.[19]

Hem Osmanl─▒ topraklar─▒ ├╝zerindeki Ermenileri himayesine al─▒p etkilemi┼č, hem AmerikaÔÇÖda Ermenileri ezilmi┼č zavall─▒ bir toplum olarak tan─▒tarak duygusal y├Ânden ve maddi a├ž─▒dan b├╝y├╝k taraftar toplam─▒┼č hem propaganda arac─▒l─▒─č─▒yla bu d├╝┼č├╝ncelerini di─čer devletlere anlatabilme olana─č─▒n─▒ bulmu┼č hem de misyonerler ve konsolosluklar vas─▒tas─▒yla Ermenilerle aras─▒ndaki ba─č─▒ daima canl─▒ ve s─▒cak tutmu┼čtur.[20]

Ermenilere yak─▒nl─▒k g├Âsteren yaln─▒zca Amerikal─▒lar de─čildi. Ermenilere Frans─▒zlar da yeterince destek ve yard─▒mda bulunmu┼člard─▒. Bu yard─▒mlar ├Âylesine b├╝y├╝k boyultarda idi ki baz─▒ Ermeni Okullar─▒ÔÇÖn─▒n y├Ânetim kademesi yard─▒m ald─▒─č─▒ FransaÔÇÖy─▒ benimsemi┼č ad─▒n─▒ da Frans─▒z-Ermeni Okulu olarak de─či┼čtirmi┼čti.[21]

Ermeni Okullar─▒ planl─▒ÔÇöprograml─▒, d├╝zenli ve devaml─▒ geli┼čmekte olan e─čitim kurumlar─▒yd─▒. Yeni ve de─či┼čik e─čitim sistem ve tekniklerini de uygulayan yerlerdi.[22]

Yeri gelmi┼čken bunlardan biri olan ─░stanbul ┼×i┼čliÔÇÖde kiÔÇťNortibros ErmeniÔÇŁokulundan s├Âz etmek konuya a├ž─▒kl─▒k getirecektir.[23]

18 Ekim 1909 tarihinde Ohannes Hintliyan ve Kalust Malatyan taraf─▒ndan kurulan okulda Bel├žikaÔÇÖdan uyarlanan Pedagojik bir d├╝┼č├╝nce ├╝r├╝n├╝ olanÔÇťEcole NouvelleÔÇŁmetodu uygulanm─▒┼čt─▒.[24]

Bu fikir 1889 y─▒l─▒nda ─░ngiltereÔÇÖdeÔÇťThe New School AbbotshormeÔÇŁad─▒yla Dr.Cecil ReddieÔÇÖnin m├╝d├╝rl├╝─č├╝ s─▒ras─▒nda uygulamaya konulmu┼čtu. Bu sistem yat─▒l─▒-yat─▒s─▒z erkek ├Â─črencilerin fikir e─čitimi yan─▒nda beden e─čitimi almas─▒, ├Â─črencinin her ┼čeyi pratik olarak g├Ârmesi, bilgiyi kendisinin arayarak bulmas─▒,d─▒┼čar─▒dan i├žeriye de─čil i├žerden d─▒┼čar─▒ya do─čru ├Â─črenmenin benimsenmesi ve ├Â─črencinin ya┼čant─▒s─▒n─▒ her y├Ân├╝yle g├Âz ├Ân├╝nde bulunmas─▒ ilkesine dayanmaktayd─▒.[25]

Ermeni Okullar─▒n─▒n tarihi s├╝re├ž i├žerisindeki geli┼čimine XVIII. Y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒na d├Ânerek bakacak olursak; XVIII. Y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒nda Ermeni okullar─▒n─▒n dini denetimden uzak modern okullar g├Âr├╝n├╝m├╝nde oldu─čunu anlar─▒z.[26]

─░lk resmi Ermeni Okulu 1790 y─▒l─▒nda Amira Miricanyan taraf─▒ndan Kumkap─▒ F─▒├ž─▒c─▒ sokakta a├ž─▒lm─▒┼čt─▒. Ermeni toplumunun varl─▒kl─▒ kesiminden olan Amiralar─▒n ├Ânderli─či ve Kilisenin i┼čbirli─či ile a├ž─▒lan okullara mali kaynak bulma i┼čiÔÇťErmeni Cemaat Meclisi Esnaf TemsilcileriÔÇŁtaraf─▒ndan ├╝stlenilmi┼č,sonundaÔÇť10 AmiraÔÇŁdan olu┼čan bir kurula devredilmi┼čti.[27]

Gittik├že yayg─▒nla┼čan ve geli┼čen okullar Y├╝ksek Okul ihtiyac─▒n─▒ do─čurmu┼čtu.1838 y─▒l─▒nda ├ťsk├╝darÔÇÖda ilk yat─▒l─▒ Ermeni Okulu olanÔÇťCemeranÔÇŁa├ž─▒lm─▒┼čt─▒.[28]1841 y─▒l─▒nda kapat─▒lm─▒┼č 1846 y─▒l─▒nda YedikuleÔÇÖde yeniden a├ž─▒lan okula yoksul ├Â─črenciler paras─▒z, varl─▒kl─▒ ├Â─črenciler 3.000 kuru┼č vererek devam etmeye ba┼člam─▒┼člard─▒.

Okul y├Ânetmeli─činde ├Â─čretmenlerin ├Â─črencilere dayak atmas─▒n─▒n yasak oldu─ču ibaresi yer almaktayd─▒. ├ľ─črenciler yaln─▒zca Ermenice konu┼čacaklar, okul idaresinin izni olmadan ├žocuklar okuldan al─▒n─▒p sanata verilemeyeceklerdi.

Ancak AmiraÔÇÖlar─▒n kulland─▒─č─▒ e─čitim sistemi, onlarla esnaf aras─▒nda s├╝rt├╝┼čmeye yol a├žm─▒┼čt─▒. Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde 1851 y─▒l─▒nda Enc├╝men-i Dani┼čÔÇÖin kurulmas─▒yla da bu fikir ├žat─▒┼čmas─▒n─▒n boyutlar─▒ b├╝y├╝m├╝┼čt├╝. ├ç├╝nk├╝ 1853 y─▒l─▒ndan sonra Ermenilerin kendi i├žlerinde kurduklar─▒ 14 ki┼čilikÔÇťMaarif KomisyonuÔÇŁe─čitimi Amiralar─▒n denetiminden al─▒yordu.1860 y─▒l─▒nda Ermeni Cemaatinin uygulad─▒─č─▒ÔÇťNizamname-i Milleti ErmeniyanÔÇŁile Ermeni okullar─▒n─▒n denetimi Maarif Komisyonuna verilmi┼čti.[29]1900 y─▒l─▒nda ─░stanbulÔÇÖda 40 adet,AnadoluÔÇÖda 800 civar─▒nda Ermeni Okulu bulunmaktayd─▒.[30]

ErmeniÔÇťHayo├ž Miyacyal Interrutyan CemiyetiÔÇŁileÔÇťAzkanivar Hayuhya├ž lnterrutyan CemiyetiÔÇŁAnadoluÔÇÖnun ├že┼čitli yerlerinde ├Ânemli say─▒da okul a├žm─▒┼člard─▒.[31]

Bunlar─▒n yan─▒ s─▒ra misyonerlerin de Ermeniler i├žin a├žt─▒klar─▒ okullar oluk├ža etkin durumdayd─▒lar.

1852 y─▒l─▒nda Harput Misyoner ─░stasyonuÔÇÖnun a├ž─▒lmas─▒na ba─čl─▒ olarak 1855 y─▒l─▒nda a├ž─▒lan Harput(Yeprad-F─▒rat)KolejiÔÇÖnin ilk amac─▒ Ermeni-Protestan din adam─▒ yeti┼čtirmekti*Bu okul hakk─▒ndaki bilgileri Harput Amerikan Konsoloslu─čuÔÇÖnun raporlar─▒ndan ├Â─čreniyoruz.[32]

16's─▒ Ermeni olan 300 Amerikan vatanda┼č─▒n─▒n ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ konsolosluk, okulun diploma t├Ârenini konsolosluk binas─▒nda d├╝zenleyecek kadar okulla i├ž i├že, dayan─▒┼čma halindedir.[33]

26 Haziran 1901 tarihindeki Diploma T├Ârenine parayla sat─▒lan biletlerden alan 1000ÔÇÖe yak─▒n konuk kat─▒lm─▒┼č, pek ├žok kimse bilet bulamad─▒─č─▒ i├žin t├Ârene kat─▒lamam─▒┼čt─▒.[34]Bu rakam okula duyulan ilgi ve n├╝fus yo─čunlu─ču hakk─▒nda bir bilgi vermektedir. T├Ârende konsolos Mr. Thomas H.NortonÔÇÖun yapt─▒─č─▒ ─░ngilizce konu┼čma T├╝rk├že ve ErmeniceÔÇÖye ├ževrilmi┼čti.[35]

Okul ve t├Âren hakk─▒ndaki bilgileri i├žeren konsolosluk raporunda t├Ârene ValiÔÇÖnin Kaymakam─▒n, Maarif M├╝d├╝r├╝ÔÇÖn├╝n ve Ordu Kumandan─▒ÔÇÖn─▒n kat─▒ld─▒─č─▒ ve ├žal─▒┼čmalar─▒ takdir ettikleri belirtilmektedir.

Konsolosluk Mr.Norton raporunda;Harput KolejiÔÇÖnin Amerikan ideallerini,ya┼čama bi├žimini yerle┼čtirmede etkili oldu─čunu, AmerikaÔÇÖdan buraya getirilen en iyi ┼čeyin kolejin b├╝t├╝n s─▒n─▒flar─▒nda Amerikan ticaret ya┼čant─▒s─▒,konforu ve serveti hakk─▒nda bilgi verilmesi oldu─čunu,Amerikanvari ya┼čama ideali,i┼č ahlak─▒ ve zaman kavram─▒n─▒,modern bilimdeki geli┼čmeleri,Amerikan d├╝┼č├╝nce sistemlerini ve hayat kazanma bi├žimini toplumun b├╝t├╝n s─▒n─▒flar─▒na ├Â─čretmekte bulundu─čunu belirtmekte ve devam etmekteydiÔÇťokulda 1000 den fazla ├Â─črenci vard─▒r.Bu rakam Anaokulu ve Lise ├ža─č─▒ndaki ├žocuklar─▒ kapsar.Yeni in┼čaatlar s├╝rd├╝r├╝lmekte olup Harput Koleji ve birimleri tam bir kamp├╝s g├Âr├╝n├╝m├╝ndedirÔÇŁ[36]

Okul binalar─▒ daima ta┼čtan birka├ž katl─▒ ve de─či┼čik hizmetleri verebilecek nitelikteki m├╝┼čtemilata ve b├╝y├╝kl├╝─če sahipti.

GiresunÔÇÖdaki Ermeni okulundan s├Âz eden bir belgede erkek ve k─▒z ├žocuklar─▒ i├žin yapt─▒r─▒lacak okul i├žin ruhsat istenmekte ve ruhsat alabilmenin ┼čartlar─▒ndan olan binan─▒n, boyutlar─▒ hakk─▒nda bilgi verme i┼člemi s─▒ras─▒nda okulun 36.5 m.Uzunlu─čunda 28.5 m. Eninde ve 20 m. Y├╝ksekli─činde,3 kap─▒l─▒ 140 pencereli 43 odal─▒ ve 5 ma─čazal─▒ bir yap─▒ oldu─ču belirtilmektedir.[37]

Bu belgeden de anla┼č─▒labilece─či gibi okul binalar─▒ geni┼č, b├╝y├╝k ve her t├╝rl├╝ hizmet i├žin elveri┼čli yap─▒lard─▒r.

Bir bak─▒ma Amerikal─▒lar─▒n a├žt─▒klar─▒ konsolosluklar Ermeniler ve Misyonerler i├žindir. ├ç├╝nk├╝ o tarihlerde AnadoluÔÇÖda misyonerler ve baz─▒ kurumlarda g├Ârev yapan personelden ba┼čka Amerikan vatanda┼č─▒ olmad─▒─č─▒ gibi ticari ├ž─▒karlarda s├Âz konusu de─čildi.[38] Ama ├ž─▒karlar─▒ s├Âz konusuydu. Amerikal─▒lar Osmanl─▒ topraklar─▒n─▒n yeralt─▒ ve yer├╝st├╝ zenginliklerinin kullan─▒labilmesi a├ž─▒s─▒ndan s├Âz sahibi olabilmek amac─▒yla Ermenilerin arac─▒-basmak olarak kullan─▒lmas─▒ d├╝┼č├╝ncesiyle Osmanl─▒ topraklar─▒ ├╝zerinde ba─č─▒ms─▒z bir Ermeni Devleti kurulmas─▒ yolunda destekleyici olmu┼člard─▒.[39]

Ermeni sorunu yaln─▒zca Amerika taraf─▒ndan yarat─▒lm─▒┼č ve desteklenmi┼č bir sorun olmamakla birlikte, bu devletin tutumu nedeniyle b├╝y├╝k boyutlar kazanm─▒┼čt─▒ ki burada Amerikal─▒lar─▒n yan─▒ s─▒ra Frans─▒zlar─▒n Katolik Ermenilerle olan ilgisini de vurgulamak gerekir.

I.D├╝nya Sava┼č─▒ i├žinde Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunu par├žalamak amac─▒yla ─░tilaf Devletlerinin yapt─▒klar─▒ anla┼čmalarda Fransa, Harput dahil SivasÔÇÖa kadar olan Ermenilerin bulundu─ču y├Âreyi kendi pay─▒na alm─▒┼č a├ž─▒k se├žik Ermeni milliyet├žili─činin destekleyicisi olmu┼čtu.[40]

Ancak ┼čuras─▒ da bir ger├žek ki bu sorunun ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒nda en ├Ânemli etken, stratejik merkezler konumundaki Ermeni okullar─▒yd─▒.

--------------------------------------------------------------------------------

 

Dipnotlar

*Ankara ├ťniversitesi,Dil ve Tarih-Co─črafya Fak├╝ltesi Tarih B├Âl├╝m├╝ ├ľ─čretim ├ťyesi,Ankara.

[1]POLAT,─░lknur(Haydaro─člu);Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunda Yabanc─▒ Okullar,Ankara,1990,s.205.

[2]POLAT,A.g.e.,s.199.

[3]┼×─░M┼×─░R,Bilal;Ermeni Propagandas─▒n─▒n Amerika Boyutu ├ťzerine,Atat├╝rk ├ťniversitesi Yay─▒n.,628,Erzurum 1984,s.81.

[4]┼×─░M┼×iR,A.g.e.,s.94.

[5]POLAT,A.g.e.,s.193-196.

[6]POLAT,A.g.e.,s.94.

[7]POLAT,A.g.e.,s.180.

[8]POLAT,A.g.e.,s.181.

[9]KIR┼×EH─░RL─░O─×LU,Erol;T├╝rkiyeÔÇÖde Misyonerlerin Faaliyetleri,─░stanbul,1963,s.147.

[10]KIR┼×EH─░RL─░O─×LU,Erol;A.g.e.,s.146,157.

[11]KIR┼×EH─░RL─░O─×LU,Erol;A.g.e.,s.150.

[12]American National Archives,Despatches from U.s.Consults in Sivas(1886-1966),Microcopy No:T-681 Roll 1,15 Eyl├╝l 1887 tarihli rapor.

[13]┼×─░M┼×─░R,A.g.e.,s.94.

[14]┼×─░M┼×─░R,A.g.e.,s.95.

[15]┼×─░M┼×─░R,A.g.e.,s.95.

[16]├ľYMEN,├ľrsan;ÔÇťPolitika Kazan─▒ÔÇŁK├Â┼česi,29 Eyl├╝l 1984 tarihli Milliyet Gazetesi.

[17]┼×─░M┼×─░R,Bilal;Tarihte Ermeni Ter├Âr├╝ ve Sivas vilayeti,Uluslararas─▒ Ter├Ârizm ve Gen├žlik Sempozyumu Bildirileri(24-26 Nisan 1985),Cumhuriyet ├ťniversitesi yay.No:17,1986,Sivas,s.102.

[18]┼×─░M┼×─░R,Ermeni Propagandas─▒n─▒n Amerika Boyutu ├ťzerine,A.g.e.,s.111.

[19]┼×─░M┼×─░R,A.g.e.,s.111.

[20]POLAT,─░lknur,ÔÇťOsmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda A├ž─▒lan Amerikan Okullar─▒ ├ťzerine Bir ─░ncelemeÔÇŁ,Belleten,c.LII,A─čustos,1988,say─▒ 203,s.634.

[21]Milli E─čitim Bakanl─▒─č─▒ Ar┼čivi,Belge No:69.

[22]├çET─░N,Atilla;ÔÇťMaarif Naz─▒r─▒ Ahmed Z├╝hd├╝ Pa┼čaÔÇÖn─▒n Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖndaki Yabanc─▒ Okullar Hakkk─▒ndaki Raporu,ÔÇŁ─░.├ť. Edebiyat Fak├╝ltesi,G├╝ney Do─ču Avrupa Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi,10-11,1988-82,s.200.

[23]├ľzel Okullar Rehberi,MEB.Yay.─░stanbul,1964,s.193.

[24]├ľzel Okullar Rehberi,s.192.

[25]├ľzel Okullar Rehberi,s.193.

[26]POLAT,Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunda Yabanc─▒ Okullar,s.183.

[27]POLAT,A.g.e.,s.183.

[28]Tanzimattan CumhuriyetÔÇÖe T├╝rkiye Ansiklopedisi,c.II,─░stanbul,1985,s.464.

[29]Tanzimattan CumhuriyetÔÇÖe T├╝rkiye Ansiklopedisi,s.464.

[30]Tanzimattan CumhuriyetÔÇÖe T├╝rkiye Ansiklopedisi,s.493.

[31]Tanzimattan CumhuriyetÔÇÖe T├╝rkiye Ansiklopedisi,s.493.

*Bu Protestan din okuluÔÇÖnda izlenen ders program─▒n─▒ ├Ârnekleyen bir belgeden al─▒nt─▒ yapmak,okullar─▒n amac─▒ ve kimli─či hakk─▒nda yeterli bilgisi i├žermektedir.MardinÔÇÖdeki Amerikan Protestan K─▒z OkuluÔÇÖnun ders program─▒:ÔÇťArap├ža usul├╝,K─▒raat,Sart ve Nahiv, ─░n┼čaa,T├╝rk├že,─░ngilizce,Hesap,Cebir,Musiki,Co─črafya,Nebatat,Tarih,Felsefe,H├╝sn-i Hatt-─▒ in┼čaa...ÔÇŁ ├çET─░N,Z├╝ht├╝ Pa┼čaÔÇÖn─▒n Raporu, Defter K─▒sm─▒.

[32]American National Archives,Despatches from U.S.Consults in Harput(1895-1906),Microcopy No:T.579,Roll 1,No:44,13 Mart 1901 tarihli rapor.

[33]American National Archives,Despatches from U.S.Consults in Harput...13 Mart 1901 tarihli rapor

[34]13 Mart 1901 tarihli ayn─▒ rapor.

[35]American National Archives,Despatches from U.S.Consults in Harput.(1895-1906),Microcopy T.579,Roll 1,No:61,27 Haziran 1901 tarihli rapor.

[36]American National Archives,Despatches from U.S.Consults in Harput...1 Temmuz 1901 tarihli rapor.

[37]Ba┼čbakanl─▒k Ar┼čivi,Kilise Defterleri,Defter No:7,Belge No:15.

[38]┼×─░M┼×─░R,A.g.e.,s.115

[39]POLAT,Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunda Yabanc─▒ Okullar,s.206.

[40]POLAT,A.g.e.,s.207. 

 

 


Bu Makaleye Ait Ele┼čtiri Makaleleri
# Makaleler Ad─▒
Kullan─▒c─▒ Yorumlar─▒

! Yorum yazabilmeniz i├žin ├╝ye olmal─▒s─▒n─▒z.
├ťyelik i├žin l├╝tfen sayfan─▒n ├╝st k─▒sm─▒nda yer alan"├ťye Giri┼č | ├╝ye ol" linkine t─▒klay─▒n─▒z.

Kay─▒t Ekleyen / Eklenme Tarihi
Nurgül Çepni / 3.11.2009



Eski Eserler


Eski Eserler K├╝t├╝phanesine Ho┼čgeldiniz!

Hesap ─░┼člemleri

├ťye de─čil misiniz? ├ťye olun!

Eski Eserlere ├╝ye olarak, k├╝t├╝phanenimiz ve eserlerimiz hakk─▒nda payla┼č─▒mlardan hesab─▒n─▒z ├╝zerinden faydalabilirsiniz...