E─čitim Kurumu   ( 2141 )   ┘ü┘Ő ěž┘ä┘âě¬ěĘ   ( 1659 )   ┘ü┘Ő ěž┘ä┘ůěĄ┘ä┘ü┘Ő┘ć   ( 4831 )  
┘ü┘Ő ěž┘ä┘ůěČ┘äěžě¬   ( 786 )   ┘ü┘Ő ěž┘ä┘ů┘âě¬ěĘěžě¬   ( 151 )   ┘ü┘Ő ěž┘ä┘ůě»┘ć   ( 182 )  
┘ü┘Ő ěž┘ä┘ů┘éěž┘äěžě¬   ( 2196 )   Multi Media   ( 323 )   Fetvalar   ( 894 )  
┘ůěČ┘ů┘łě╣ ě╣ě»ě» ěž┘äě▓┘łěžě▒
9129104
┘ůěČ┘ů┘łě╣ ě╣ě»ě» ěž┘äěžě╣ěÂěžěí 1490
Online ├ťye 0

─░stiklal Mahkemeleri

 ě¬┘üěžěÁ┘Ő┘ä ěş┘ł┘ä ěž┘ä┘ůěĄě│ě│ěę ěž┘äě¬ě╣┘ä┘Ő┘ů┘Őěę ě▒┘é┘ů ěž┘ä┘âě¬ěžěĘ : E- 1962  
┘ůěĄě│ě│┘çěž ě¬ěžě▒┘Őě« ěž┘äě¬ěžě│┘Őě│ ┘äě║ěę ěž┘äě»ě▒ěžě│ěę ěž┘ä┘ůě»┘Ő┘ćěę / ěž┘äěĘ┘äě»
─░stanbul /
ě¬ě«ěÁěÁěžě¬ ěž┘ä┘ć┘łě╣
  Mahkemeler 
ěž┘äě╣┘ć┘łěž┘ć ěž┘ä┘ů┘ł┘éě╣
,
       
Kurum No: 1962 ě╣ě»ě» ěž┘äě▓┘Őěžě▒ěę : 3314 ěž┘äěąěĘ┘äěžě║ ě╣┘ć ě«ěĚěú ěž┘äě¬┘łěÁ┘Őěę

   Kuruma ait ěž┘ä┘ůěČ┘äěžě¬ ┘ů┘âě¬ěĘěžě¬┘çěž ěž┘ä┘â┘ä┘Őěę ěž┘äěČěž┘ůě╣ěę/ěž┘ä┘â┘ä┘Őěę ěž┘ä┘üě▒┘łě╣ ěž┘äě¬ěžěĘě╣ěę ┘ä┘ä┘ůěĄě│ě│ěę ěž┘äě▒ě│ěžěŽ┘ä ěž┘äěČěž┘ůě╣┘Őěę


┘ůěČ┘äěžě¬┘çěž

┘ů┘âě¬ěĘěžě¬┘çěž

┘â┘ä┘Őěžě¬┘çěž

Universite 

ilgili kurumlar 

ěž┘äě▒ě│ěžěŽ┘ä ěž┘äěČěž┘ůě╣┘Őěę ┘ä┘ä┘ůěĄě│ě│ěę

┘ů┘äě«ěÁ

┘ůě╣┘ä┘ł┘ůěžě¬ ě╣ěž┘ůěę
İstiklâl Mahkemeleri
 
Mill├« M├╝cadele d├Âneminde ve Cumhuriyet'in ilk y─▒llar─▒nda faaliyet g├Âsteren ├Âzel mahkemeler.
─░stikl├ól mahkemelerini ortaya ├ž─▒karan ba┼čl─▒ca etken. Mondros M├╝tarekesi'nden (30 Ekim 1918) sonra ├╝lkenin anar┼či ve otorite bo┼člu─čuna d├╝┼čmesidir. Osmanl─▒ Devleti'ni par├žalamaya ├žal─▒┼čan g├╝├žler bu karga┼čadan yararlanarak ├že┼čitli yerlerde isyanlar ├ž─▒kar─▒yorlar, y─▒llard─▒r sava┼čmaktan b─▒kan baz─▒ askerler de birliklerini ter-kederek bu isyanlara kat─▒l─▒yor veya ├žeteler olu┼čturarak ya─čmac─▒l─▒k ve soygun faaliyetlerine giri┼čiyorlard─▒. Bu y├╝zden ├╝lke tam bir kaos ortam─▒na s├╝r├╝klenmi┼č bulunuyordu.
─░stanbul'un resmen i┼čgalinin (16 Mart 1920) ard─▒ndan Ankara'da ├╝lkenin kurtulu┼ču i├žin ├žal─▒┼čmalara ba┼člayan B├╝y├╝k Millet Meclisi h├╝k├╝meti, ├Âncelikle ├╝lke i├žinde otoriteyi eline almak ve g├╝venli─či sa─člamak amac─▒yla 29 Nisan 1336 (1920) tarihinde Hiy├ónet-i Vataniyye Kanunu'nu kabul etti. On d├Ârt maddeden olu┼čan kanun, saltanat ve hil├ófet makam─▒ ile ├╝lkeyi d├╝┼čman istil├ós─▒ndan kurtarmak ├╝zere kurulmu┼č bulunan B├╝y├╝k Millet Meclisi'nin me┼čruiyetine kar┼č─▒ her t├╝rl├╝ s├Âzl├╝, yaz─▒l─▒ ve fiil├« muhalefette bulunmay─▒ ve halk─▒ isyana te┼čvik etmeyi vatana ihanet say─▒yor, bu su├žlan i┼čleyenlerin idamla cezaland─▒r─▒lmalar─▒n─▒ ├Âng├Âr├╝yordu. Davalar ├ózami yirmi g├╝n i├žinde karara ba─članacak ve cezalar meclisin onay─▒ndan sonra infaz edilecekti. Kanunun y├╝r├╝rl├╝─če girmesinden sonra ─░ng├«lizler'in te┼čvikiyle Safranbolu'da olay ├ž─▒karanlarla Anzavur, D├╝zce ve Yozgat ayaklanmalar─▒na kat─▒lanlar, Kuv├ó-yi ─░nzi b├ótiyye'den 200 ki┼či bu kanuna g├Âre yarg─▒land─▒. Ayr─▒ca ─░stanbul h├╝k├╝metinin sadrazam─▒ Damad Ferid Pa┼ča'nin da bu kanuna g├Âre g─▒yaben yarg─▒lanmas─▒ istendi. B├╝y├╝k Millet Meclisi. Damad Ferid Pa┼ča'y─▒ 19 May─▒s'ta vatanda┼čl─▒ktan ├ž─▒kard─▒ ve vatan haini il├ón etti.
Hiy├ónet-i Vataniyye Kanunu'nun d├Ârt ayl─▒k uygulamas─▒ndan beklenen sonu├ž al─▒namad─▒. "Bidayet mahkemesi" ad─▒ verilen normal mahkemelerin kararlar─▒n─▒n tasdik i├žin meclis komisyonlar─▒nda s─▒ra beklemesi kanunun cayd─▒r─▒c─▒ g├╝c├╝n├╝ ortadan kald─▒r─▒yordu. Bu y├╝zden asker Ka├žaklar─▒n─▒n olu┼čturdu─ču ├žeteler her ge├žen g├╝n daha tehlikeli olmaya ba┼člad─▒. Asker ka├žaklar─▒na cephe gerisinde hayat hakk─▒ tan─▒mayacak etkili bir g├╝c├╝n varl─▒─č─▒na ihtiya├ž vard─▒. Bu ama├žla daha h─▒zl─▒ ├žal─▒┼čan, ├žabuk karar verip hemen uygulayan mahkemelerin kurulmas─▒ kararla┼čt─▒r─▒ld─▒ ve 11 Eyl├╝l 1336'da (1920) Firariler Hakk─▒nda Kanun kabul edildi.
Dokuz maddeden olu┼čan kanunun 1. maddesinde, askerden ka├žanlarla onlara yard─▒m ve yatakl─▒k edenleri yarg─▒lamak ├╝zere B├╝y├╝k Millet Meclisi ├╝yelerinden olu┼čacak ─░stikl├ól mahkemelerinin kurulaca─č─▒ ifade ediliyordu. B├Âylece mahkemelerin g├Ârev alan─▒ asker ka├žaklar─▒yla s─▒n─▒rland─▒r─▒lm─▒┼č oluyordu. Kanuna g├Âre mahkeme meclis taraf─▒ndan se├žilecek ├╝├ž ├╝yeden olu┼čacakt─▒. Mahkemelerin nerede ve hangi say─▒da kurulaca─č─▒na h├╝k├╝metin teklifi ├╝zerine meclis karar verecekti. ─░stikl├ól mahkemelerinin kararlar─▒ kesin olacak ve infaz─▒ ile b├╝t├╝n devlet g├╝├žleri g├Ârevli olacakt─▒. Mahkemelerin emir ve kararlar─▒na uymayanlar veya infazda teredd├╝t g├Âsterenler ayn─▒ mahkemelerde yarg─▒lanarak gerekli cezalara ├žarpt─▒r─▒lacakt─▒. Her ─░stikl├ól mahkemesi firarilere k─▒talar─▒na d├Ânmeleri i├žin belli bir s├╝re tan─▒yacakt─▒.
Kanun kabul edildi─či halde mecliste olu┼čan muhalefetin tepkisi devam etti. Mahkemelere fazla yetki verildi─či, ordu i┼člerine kar─▒┼čaca─č─▒, idare memurlar─▒n─▒n asker ka├ža─č─▒ oldu─ču gerek├žesiyle yarg─▒lanaca─č─▒ ve bilhassa idam yetkisi verilen mahkemelerin ├žok sert ├žal─▒┼čaca─č─▒ endi┼čeleri dile getiriliyordu. Ordu kumandanlar─▒n─▒n da kendi yetkilerine kar─▒┼č─▒lmas─▒ndan ho┼članmad─▒klar─▒ ve kar┼č─▒ ├ž─▒kacaklar─▒ konusunda s├Âylentiler dola┼č─▒yordu. Bu tepkilere ra─čmen h├╝k├╝met, on d├Ârt b├Âlgede ─░stikl├ól mahkemesi kurulmas─▒n─▒ isteyen teklifini B├╝y├╝k Millet Meclisi'ne verdi (18 Eyl├╝l 1920). M├╝zakereler s─▒ras─▒nda. Firariler Hakk─▒nda Kanun'un zihinlerde yaratt─▒─č─▒ kar─▒┼č─▒kl─▒─č─▒ gidermek i├žin bir ek konmas─▒ teklif edildi. 26 Eyl├╝l 1336 (1920) tarih ve 28 say─▒l─▒ ─░stikl├ól Mahkemeleri Kanununun Birinci Maddesine M├╝-zeyyel Kanun ├ž─▒kar─▒ld─▒. Firariler Hakk─▒nda Kanun hen├╝z y├╝r├╝rl├╝─če girmeden yap─▒lan bu de─či┼čiklikle kanunun kapsam─▒ geni┼čletildi. Asker ka├žaklar─▒yla birlikte H─▒y├ónet-i Vataniyye Kanunu kapsam─▒na giren su├žlarla askeri ve siyas├« casusluk su├žlar─▒na da ─░stikl├ól mahkemelerinin bakmas─▒ kabul edildi. H├╝k├╝metin teklifi do─črultusunda yedi b├Âlgede ─░stikl├ól mahkemesi kurularak meclis taraf─▒ndan ├╝yelerinin se├žimi yap─▒ld─▒.
Eski┼čehir ─░stikl├ól Mahkemesi Bilecik. K├╝tahya, Bursa ve ─░zmit b├Âlgelerini de i├žine al─▒yordu. 20 Ekim 1920'den 17┼×u-bat 1921'e kadar 13.489 san─▒─č─▒ yarg─▒layan mahkeme 671 ki┼čiyi idama mahk├╗m etti. 272 ki┼čiye kalebend ve k├╝rek cezas─▒, 11.270 ki┼čiye de ├že┼čitli cezalar verdi. Burdur, Antalya, Denizli. Mente┼če ve Ayd─▒n b├Âlgelerinde faaliyet g├Âsteren ─░sparta ─░stikl├ól Mahkemesi 9 Ekim 1920'den 23 Mart 192l'e kadar 555 ki┼čiyi yarg─▒lad─▒; on ├╝├ž ki┼čiye idam, yirmi dokuz ki┼čiye kalebend ve k├╝rek cezas─▒, 265 ki┼čiye de ├že┼čitli cezalar verdi. Karahisans├óhib (Afyon) ve Aksaray b├Âlgelerini de i├žine alan Konya ─░stikl├ól Mahkemesi 1 Ekim 1920'den 18 ┼×ubat 1921'e kadar 3600 ki┼čiyi yarg─▒lad─▒. ├ť├ž ki┼čiyi idama. 105 ki┼čiyi kalebend ve k├╝rek cezas─▒na, 2917 ki┼čiyi de ├že┼čitli cezalara mahk├╗m etti. Sivas ─░stikl├ól Mahkemesi Tokat, Amasya, Ordu ve Samsun b├Âlgelerini i├žine al─▒yordu. 20 Ekim 1920'-den 15 Mart 1921 "e kadar 280 ki┼čiyi yarg─▒layan mahkeme 122 ki┼čiye idam. otuz d├Ârt ki┼čiye kalebend ve k├╝rek cezas─▒. 101 ki┼čiye de ├že┼čitli cezalar verdi. Zonguldak, Bolu, ├çank─▒r─▒ ve Sinop b├Âlgelerini kapsayan Kastamonu ─░stikl├ól Mahkemesi 16 Ekim 1920'den 2 Mart 1921 'e kadar ├žok say─▒da ki┼čiyi yarg─▒lad─▒. 182 ki┼čiyi idama mahk├╗m etti, ayr─▒ca yetmi┼č sekiz ki┼čiyi kalebend ve k├╝rek cezas─▒na, 245 ki┼čiyi de ├že┼čitli cezalara ├žarpt─▒rd─▒. Pozant─▒ ─░stikl├ól Mahkemesi Adana, Kozan, Mersin, Ni─čde ve Kayseri b├Âlgelerini i├žine al─▒yordu. 20 Aral─▒k 1920 tarih├«nde ba┼člayan k─▒sa g├Ârev s├╝resinde yedi ki┼čiye idam cezas─▒, otuz bir ki┼čiye de ├že┼čitli cezalar verdi. Bu s─▒rada kurulan Diyarbekir ─░stikl├ól Mahkemesi k─▒┼č y├╝z├╝nden g├Ârevine ba┼člayamadan kapand─▒. Ankara ─░stikl├ól Mahkemesi bu d├Ânemde kurulan ─░stikl├ól mahkemeleri i├žinde en ├Ânemlisiydi. Di─čer alt─▒ mahkemenin g├Ârevine 17 ┼×ubat 1921'de son verildi─či halde bu mahkeme 7 Ekim 1920'den 31 Temmuz 1922'ye kadar kesintisiz g├Ârev yapt─▒. ├çorum, Yozgat ve K─▒r┼čehir b├Âlgelerini de i├žine alan ve daha ├žok siyas├« a─č─▒rl─▒kl─▒ davalara bakan Ankara ─░stikl├ól Mahkemesi, Sadrazam Damad Ferid Pa┼ča'y─▒. Sevr Antla┼čmas─▒'n─▒ imzalayan R─▒za Tevfik, Re┼čad H├ólis ve Hadi beyleri vatana ihanet su├žundan g─▒yaben idama mahk├╗m etti. ├çerkez Ethem, Gizli Kom├╝nist Partisi ve Ye┼čil Ordu Cemiyeti, ─░ngiliz casusu Hintli Mustafa Sagir davalar─▒ da bu mahkemede g├Âr├╝ld├╝. G├Ârev s├╝resi i├žinde 13.096 ki┼čiyi yarg─▒layan mahkeme 435 ki┼čiyi idama mahk├╗m etti. Elli d├Ârt ki┼čiye kalebend ve k├╝rek cezas─▒, 12.137 ki┼čiye de ├že┼čitli cezalar verdi.
Ankara d─▒┼č─▒ndaki ─░stikl├ól mahkemelerinin kapat─▒lmas─▒ndan sonra askerden firar, casusluk ve soygunculuk faaliyetlerinin yeniden art─▒┼č g├Âstermesi ├╝zerine meclis Temmuz 1921 'de Kastamonu, Samsun ve Konya'da ├╝├ž yeni ─░stikl├ól mahkemesinin kurulmas─▒na karar verdi. B├╝y├╝k Millet Meclisi, S A─čustos 1337 (1921) tarih ve 144 say─▒l─▒ kanunla ba┼čkumandanl─▒k yetkisini Mustafa Kemal Pa┼ča'ya devredince ─░stikl├ól mahkemeleri de ona ba─članm─▒┼č oldu.8 Eyl├╝l 1921'de kurulan Yozgat ─░stikl├ól Mahkemesi'nin ├╝yelerini ve di─čer mahkemelerin istifa eden ├╝yelerinin yerine se├žilecek ki┼čileri Mustafa Kemal Pa┼ča belirledi. Mill├« M├╝cadele'ye madd├« kaynak sa─člamak amac─▒yla Mustafa Kemal Pa┼ča taraf─▒ndan ─░l├ón edilen "tek├ól├«f-i mil-liyye" emirlerinin uygulamas─▒ndan do─čacak davalar da ─░stikl├ól mahkemelerine verildi. B├Âylece mahkemelerin yetki alan─▒ daha da geni┼čletilirken Ankara dahil mahkeme say─▒s─▒ be┼če ├ž─▒km─▒┼č oldu.
─░sparta, Burdur, Antalya, Adana ve Mersin b├Âlgelerinde de g├Ârev yapan Konya ─░stikl├ól Mahkemesi, 11 A─čustos 1921'-den31 Temmuz 1922'ye kadar 14.071 ki┼čiyi yarg─▒lad─▒. 1643 ki┼čiyi idama mahk├╗m etti, 368 ki┼čiye k├╝rek cezas─▒ verdi, 4841 ki┼čiyi de ├že┼čitli cezalara ├žarpt─▒rd─▒. Kastamonu ─░stikl├ól Mahkemesi'nin yetki alan─▒ ├çank─▒r─▒, Sinop, ├çorum, Bolu, Adapazar─▒, ─░zmit ve Zonguldak b├Âlgelerini i├žine al─▒yordu. 12 A─čustos 1921'den 31 Temmuz 1922'ye kadar 9016 ki┼čiyi yarg─▒layan mahkeme sekiz ki┼čiyi idama mahk├╗m etti. Altm─▒┼č dokuz ki┼čiye kalebend ve k├╝rek cezas─▒, 7477 ki┼čiye de ├že┼čitli cezalar verdi. Ordu, Giresun, Amasya. Tokat ve Sivas b├Âlgelerini i├žine alan Samsun ─░stikl├ól Mahkemesi'nde 20 A─čustos 1921 "den 27 Aral─▒k 1921'e kadar 2420 ki┼či yarg─▒land─▒. 622 ki┼či idama mahk├╗m edildi. 240 ki┼čiye kalebend ve k├╝rek cezas─▒, 1163 ki┼čiye de ├že┼čitli cezalar verildi. Kayseri. K─▒r┼čehir ve Ni─čde b├Âlgelerini kapsayan Yozgat ─░stikl├ól Mahkemesi, 22 Ekim 1921'den 23 Temmuz 1922'ye kadar 2673 ki┼čiyi yarg─▒layarak seksen ki┼čiyi idama, 537 ki┼čiyi kalebend ve k├╝rek cezalar─▒na mahk├╗m etti, 1194 ki┼čiye de ├že┼čitli cezalar verdi.
─░stikl├ól mahkemelerinin geni┼č yetkilerle meclis denetiminden uzak bir ┼čekilde faaliyetlerini s├╝rd├╝rmeleri muhalefetin ve baz─▒ cephe kumandanlar─▒n─▒n tepkisine yol a├žt─▒. B├╝y├╝k Millet Meclisi, Mustafa Kemal Pa┼ča'n─▒n ba┼čkumandanl─▒k yetkilerini s├╝resiz olarak uzat─▒rken meclis yetkilerini ┼čahs├« alarak kullanma yetkisini iptal etti (20 Temmuz 1922). Ba┼čkumandanl─▒k emriyle kurulan ─░stikl├ól mahkemeleriyle birlikte di─čer b├╝t├╝n ─░stikl├ól mahkemelerinin faaliyetlerine son verildi (31-Temmuz 1922). ─░stikl├ól mahkemelerinin kurulu┼č, g├Ârev ve yetkilerini belirleyen 31 Temmuz 1338(1922) tarih ve 249 say─▒l─▒ ─░stikl├ól Meh├ókimi Kanunu mecliste kabul edildi On alt─▒ maddeden olu┼čan yeni kanuna g├Âre h├╝k├╝metin teklifi ve meclisin onay─▒ ile kurulacak ─░stikl├ól mahkemeleri bir ba┼čkan, iki ├╝ye ve bir savc─▒dan olu┼čacakt─▒. Mahkemelerin verecekleri cezalar meclisin onay─▒ndan sonra infaz edilecekti. Bu kanun, 11 Eyl├╝l 1921 tarihli Firariler Hakk─▒nda Kanun ile eklerini y├╝r├╝rl├╝kten kald─▒r─▒yordu.
─░stikl├ól Meh├ókimi Kanunu'nun y├╝r├╝rl├╝─če girmesinden sonra Pontus├žuluk hareketinin meydana getirdi─či durumu ortadan kald─▒rmak i├žin Samsun'u da i├žine alan Amasya ─░stikl├ól Mahkemesi kurul-duysa da (16 A─čustos 1922) ancak bir ay kadar faaliyette bulundu ve sava┼č─▒n sona ermesi ├╝zerine g├Ârevine son verildi. Yunan i┼čgalinden kurtar─▒lan Eski┼čehir. Bursa ve ─░zmir'de birer ─░stikl├ól mahkemesi kurulmas─▒ te┼čebb├╝s├╝ de sonu├ž vermedi. Diyarbekir, Siirt. Bitlis, Elaziz, Van, Malatya. Mara┼č, Antep. Hakk├óri b├Âlgelerini i├žine alan Cez├«re ─░stikl├ól Mahkemesi 9 Mart 1923'ten 11 May─▒s 1923'e kadar g├Ârev yapt─▒. Urfa'da yarg─▒lad─▒─č─▒ 131 asker ka├ža─č─▒n─▒ idama mahk├╗m ettiyse de su├žun tekrarlanmas─▒ halinde uygulanmak ├╝zere infazlar─▒ erteleyerek askerleri birliklerine g├Ânderdi. Ayr─▒ca otuz yedi ki┼čiye de─či┼čik cezalar verdi.
1 Ekim 1920'den 11 May─▒s 1923"e kadar faaliyet g├Âsteren ─░stikl├ól mahkemeleri toplam olarak3919 ki┼čiyi idama mahk├╗m etmi┼čtir. Bunlar─▒n 243'├╝ g─▒yaben. 2627'si de ertelenerek (m├╝eccelen) verilmi┼č idam cezalar─▒d─▒r. Cezalan infaz edilenler ise 1049 ki┼čidir. Baz─▒ mahkemelere ait listelerin eksik olu┼ču dikkate al─▒nd─▒─č─▒nda g─▒yab├« idam h├╝k├╝mlerinin daha fazla, m├╝eccelen idam kararlar─▒n─▒n 5000'in ├╝zerinde ve infaz edilen idam h├╝k├╝mlerinin de 1450-1500 civar─▒nda oldu─ču tahmin edilmektedir.  Kalebend ve k├╝rek cezas─▒ verilenlerin toplam─▒ 1786. di─čer cezalara ├žarpt─▒r─▒lanlar─▒n toplam say─▒s─▒ 41.678'dir. 11.744 ki┼či de beraat etmi┼čtir.
M├╝eccelen verilen ├Âl├╝m cezalar─▒n─▒n fazla olu┼čundan da anla┼č─▒laca─č─▒ gibi bu d├Ânemde kurulan mahkemeler su├žlular─▒ topluma tekrar kazand─▒rmaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Asker ka├žaklar─▒na, isyan ├ž─▒karanlara, casusluk, bozgunculuk, soygunculuk yapanlara, g├Ârevini k├Ât├╝ye kullananlara kar┼č─▒ ba┼čar─▒l─▒ ├žal─▒┼čmalar yapan ─░stikl├ól mahkemeleri, ├╝lkede B├╝y├╝k Millet Meclisi'nin otoritesini kurarak asayi┼či sa─člam─▒┼čt─▒r. Yaln─▒z B├╝y├╝k Millet Meclisi'ne kar┼č─▒ sorumlu olan. ba─č─▒ms─▒z ├žal─▒┼čan ve olay─▒n cereyan etti─či yere giderek yarg─▒lamada bulunan bu mahkemelerin verdikleri kararlar kesin olup itiraz─▒ ve temyizi yoktur. Kararlar─▒ bizzat infaz etme yetkisi de bu mahkemelere aittir. Yarg─▒lama usul├╝ basit, a├ž─▒k ve ├žabuktur. B├╝y├╝k Millet Meclisi'nin kuvvetler birli─čini esas alan hukuk├« yap─▒s─▒n─▒n ─░zin verdi─či ─░stikl├ól mahkemeleri, eskiden beri fevkal├óde d├Ânemlerde ba┼čvurulan d├«v├ón─▒harpler gibi ola─čan ├╝st├╝ mahkemeler gelene─činin bir devam─▒d─▒r. Bu d├Ânem ─░stikl├ól mahkemeleri, hi├žbir siyas├« ├ž─▒kar hesab─▒na dayanmaks─▒z─▒n ├╝lkede huzuru ve cephe gerisinde g├╝venli─či sa─člamaya y├Ânelik faaliyetlerde bulunmu┼čtur.
Mill├« M├╝cadele'nin kazan─▒lmas─▒ndan sonra saltanat kald─▒r─▒l─▒rken (1 Kas─▒m 1922) hil├ófet makam─▒ b─▒rak─▒ld─▒. Hak ve yetkileri bir anayasa ile belirtilmeden b─▒rak─▒lan bu kurumun on alt─▒ ayl─▒k mevcudiyeti s─▒ras─▒nda niteli─činin ne oldu─ču konusu bir muhalefet ortaya ├ž─▒kard─▒─č─▒ gibi kald─▒r─▒lmas─▒ da baz─▒ muhalefet ak─▒mlar─▒n─▒n olu┼čmas─▒na yol a├žt─▒. Cumhuriyetin hen├╝z il├ón edilmedi─či ilk on iki ayl─▒k d├Ânemde halifenin devlet ba┼čkan─▒ say─▒labilece─či, kanun ve h├╝k├╝met kararlar─▒n─▒n halife taraf─▒ndan onaylanmas─▒ gerekti─či ileri s├╝r├╝lmeye ba┼čland─▒. Bu t├╝r tart─▒┼čmalar─▒n ├žat─▒┼čma noktas─▒na geldi─či bir s─▒rada meclis kendisini feshetme ve se├žimleri yenileme karar─▒ ald─▒ (1 Nisan 1923). Meclis, 1920 tarihli H─▒y├ónet-iVataniyye Kanunu'nun 1. maddesinde de─či┼čiklik yapan 15 Nisan 1339 (1923) tarih ve 334 say─▒l─▒ H─▒y├ónet-i Vataniyye Kanunu'nun Birinci Maddesinin T├ódili Hakk─▒nda Kanun'un kabul├╝nden bir g├╝n sonra da─č─▒ld─▒. Yap─▒lan bu de─či┼čiklikle saltanat─▒ geri getirmek i├žin ├žal─▒┼čanlar da vatan haini say─▒l─▒yordu.
Meclisin ├žal─▒┼čmad─▒─č─▒ d├Ânemde Lozan Antla┼čmas─▒ imzaland─▒ (24 Temmuz 1923). Adaylar─▒n─▒ bizzat Mustafa Kemal Pa┼ča'-n─▒n belirledi─či se├žimleri birinci grup kazand─▒. ─░kinci gruptan ├žok az ki┼činin ikinci defa girebildi─či meclis 1 1 A─čustos 1923'-te topland─▒ ve ilk i┼či Lozan Bar─▒┼č Antla┼č-mas─▒'n─▒ onaylamak oldu. Birinci grubun olu┼čturdu─ču Halk F─▒rkas─▒ kuruldu. Ankara'y─▒ de─či┼čmez ba┼č┼čehir yapan kanunun kabul├╝nden k─▒sa bir s├╝re sonra Cumhuriyet il├ón edildi.
Ankara"daki bu h─▒zl─▒ geli┼čmeler ─░stanbul bas─▒n─▒n─▒n tepkisine yol a├žt─▒. K├Â┼če yazarlar─▒, geli┼čmelerin hil├ófetin kald─▒r─▒lmas─▒na do─čru gitti─čini ileri s├╝ren yaz─▒lar yaz─▒yorlard─▒. Bas─▒n─▒n hil├ófet lehine ba┼člatt─▒─č─▒ yaz─▒ kampanyas─▒na meclis i├žinden de kat─▒lanlar vard─▒. Rauf Bey (Orbay) gazetelere verdi─či bir deme├žte Cumhuriyet'in aceleye getirildi─čini, en do─čru devlet ┼čeklinin halifenin ba┼čkanl─▒─č─▒nda olabilece─čini savunuyordu. Bu s─▒rada Hint m├╝sl├╝man-Ian ad─▒na A─ča Han ile Em├«r Ali'nin ─░smet Pa┼ča'ya Londra'dan g├Ârderdikleri bir mektup baz─▒ ─░stanbul gazetelerinde yay─▒mland─▒ (5-6 Aral─▒k 1923). Mektupta, hil├ófet makam─▒n─▒n d├╝nya m├╝sl├╝manlan ├╝zerindeki etkisi ve T├╝rkler'de kalmas─▒n─▒n T├╝rkiye'ye sa─člayaca─č─▒ faydalar say─▒l─▒yor ve kald─▒r─▒lmamas─▒ isteniyordu. Konuyu 8 Aral─▒k 1923 g├╝n├╝ meclise getiren Ba┼čvekil ─░smet Pa┼ča bunun bir komplo oldu─čunu, i┼čin arkas─▒nda ─░ngiltere'nin bulundu─čunu, mektubu yay─▒mlayanlar─▒n H─▒y├ónet-i Vataniyye Kanunu'nun 1. maddesine g├Âre su├ž i┼člediklerini ileri s├╝rerek ─░stanbul'a bir ─░stikl├ól mahkemesinin g├Ânderilmesini teklif etti. Teklif kabul edilerek mahkeme heyeti se├žildi ve ertesi g├╝n yola ├ž─▒kar─▒ld─▒. B├Âylece ─░stikl├ól mahkemelerinin ikinci safhas─▒ birincisinden ├žok farkl─▒ sebeplerle ba┼člam─▒┼č oldu.
D├Ârt ├╝ye ile bir savc─▒dan olu┼čan mahkeme heyeti, ─░stanbul'da yay─▒mlad─▒─č─▒ bildiride Cumhuriyet'in varl─▒─č─▒na ve esaslar─▒na kar┼č─▒ hareket edenlerin ┼čiddetle cezaland─▒r─▒laca─č─▒n─▒ ve mahkemenin bu ama├žla kuruldu─čunu belirtiyordu. H├╝seyin Cahit (Yal├ž─▒n), Ahmet Emin (Yalman), Velid Eb├╝zziya ve E┼čref Edip (Fergan) gibi ├╝nl├╝ yazarlar─▒n da dahil oldu─ču, "Matbuat Davas─▒" olarak an─▒lan gazetecilerin duru┼čmas─▒na 15 Aral─▒k'ta ba┼čland─▒. Savc─▒ gazetecileri, halifeye siyas├« g├╝├ž kazand─▒rmak ve hil├ófetin kald─▒r─▒lmas─▒ durumunda m├╝sl├╝manlar─▒n b├╝y├╝k fel├óketlerle kar┼č─▒la┼čacaklar─▒ yolundaki propagandalara alet olmakla su├žluyor ve H─▒y├ónet-i Vataniyye Kanunu'nun 1. maddesine g├Âre cezaland─▒r─▒lmalar─▒n─▒ istiyordu. Kamuoyunun b├╝y├╝k tepkisine yol a├žan dava 2 Ocak 1924'te sonu├žland─▒. Gazeteciler beraat etti. B├Âylece hem kamuoyunun tepkisi yat─▒┼čt─▒r─▒lm─▒┼č hem de ─░stanbul bas─▒n─▒na bir g├Âzda─č─▒ verilmi┼č oldu. ├ľte yandan 19 Aral─▒k'ta duru┼čmas─▒na ba┼članan ─░stanbul Barosu ba┼čkan─▒ Lutfi Fikri Bey davas─▒ da 27 Ara-l─▒k'ta sonu├žland─▒. Mahkeme Lutfi Fikri Bey'i, Taniride yay─▒mlanan bir yaz─▒s─▒nda Me┼črutiyet idaresini Cumhuriyet'e tercih etti─či ve halifenin siyas├« otoriteden tecrit edilmesinin hata oldu─ču yolundaki fikirlerinden dolay─▒ be┼č y─▒l k├╝rek cezas─▒na mahk├╗m etti.
Gazetecilerin beraatinden sonra ─░stanbul bas─▒n─▒ ile bar─▒┼čmak isteyen Mustafa Kemal Pa┼ča,yarg─▒lananlar dahil bas─▒n─▒n ├Ânde gelen yazar ve y├Âneticileriyle ─░zmir'de bir araya geldi (4-5 ┼×ubat 1924). Onlara yapaca─č─▒ k├Âkl├╝ reformlar─▒ anlatarak desteklerini istedi. Ayr─▒ca bir af ├ž─▒kar─▒larak ─░stanbul ─░stikl├ól Mahkemesi'nin verdi─či cezalar affedildi. Lutfi Fikri Bey de otuz be┼č g├╝n sonra serbest b─▒rak─▒ld─▒. B├Âylece uygun ortam─▒ haz─▒rlayan h├╝k├╝met, b├╝t├že m├╝zakereleri s─▒ras─▒nda halifenin tahsisat─▒ g├Âr├╝┼č├╝l├╝rken bu kurumun kald─▒r─▒lmas─▒n─▒ g├╝ndeme getirdi. Nihayet 3 Mart 1924 tarih ve 429 say─▒l─▒ kanunla hil├ófet makam─▒na son verildi.
Hil├ófetin kald─▒r─▒lmas─▒na en b├╝y├╝k tepki yine meclis i├žinden geldi. Muhalefetin ba┼č─▒n─▒ Mill├« M├╝cadele kumandanlar─▒ ├žekiyordu. H├╝k├╝met, meclis i├žindeki muhalefeti ├Ânlemek i├žin asker k├Âkenli mebuslar─▒n iki meslekten birini tercih etmelerini istedi. Askerlikten istifa ederek mebuslu─ču se├žen eski kumandanlar Halk F─▒rkas─▒'n-dan da ayr─▒larak Terakkiperver Cumhuriyet F─▒rkas─▒'n─▒ kurdular (17 Kas─▒m 1924]. Mecliste olu┼čan iki parti aras─▒nda bir m├╝cadele ba┼člad─▒. ─░smet Pa┼ča h├╝k├╝meti muhalefetin bask─▒lar─▒na dayanamayarak istifa etti (22 Kas─▒m 1924). Yerine kurulan ─▒l─▒ml─▒ Fethi Bey h├╝k├╝meti muhalefetten de g├╝ven oyu ald─▒. Ancak Mustafa Kemal Pa┼ča ile eski sil├óh arkada┼člar─▒ aras─▒nda ba┼člayan g├Âr├╝┼č ayr─▒l─▒─č─▒ ┼čahs├« darg─▒nl─▒klar─▒n da etkisiyle daha da derinle┼čti. Mecliste iktidar-muhalefet ili┼čkilerinin gerginle┼čti─či bir s─▒rada do─čuda ┼×eyh Said isyan─▒ patlak verdi (13 ┼×ubat 1925).
Olay─▒n geli┼čmesi ve al─▒nan tedbirler hakk─▒nda meclise bilgi veren Ba┼čvekil Fethi Bey, dini politikaya alet ederek b├Âlge halk─▒n─▒n istismar edildi─čini, amac─▒n hil├ófeti geri getirmek perdesi alt─▒nda b├Âl├╝c├╝l├╝k olabilece─čini s├Âyledi. H├╝k├╝metin ald─▒─č─▒ ├ľrf├« idare karar─▒n─▒n onaylanmas─▒n─▒ ve H─▒y├ónet-i Vataniyye Kanunu'nun 1. maddesinde yap─▒lan de─či┼čikli─čin kabul├╝n├╝ istedi. Muhalefet partisi lideri K├óz─▒m Karabekir de h├╝k├╝metin ald─▒─č─▒ tedbirleri destekledi─čini bildirdi. H├╝k├╝metin teklifleri do─črultusunda H─▒y├ónet-i Vataniyye Kanunu'nda yap─▒lan de─či┼čiklikle dini ve dince mukaddes say─▒lan ┼čeyleri siyas├« ama├ž i├žin kullananlar, bu gaye ile cemiyet kuranlar veya b├Âyle bir cemiyete ├╝ye olanlar, bu t├╝r d├╝┼č├╝nceleri yaz─▒ ve s├Âzle yayanlar vatan haini kapsam─▒na al─▒nd─▒.
Fethi Bey h├╝k├╝metinin ald─▒─č─▒ bu tedbirler daha uygulamaya konulmadan Cumhuriyet Halk F─▒rkas─▒ i├žindeki a┼č─▒r─▒lar Fethi Bey'den kurtulmak i├žin harekete ge├žtiler. ─░syan patlak verince ─░stanbul'dan ─░smet Pa┼ča'y─▒ ├ža─č─▒rmakla tavr─▒n─▒ ortaya koymu┼č olan Mustafa Kemal'in deste─čini de sa─člayan grup daha sert tedbirlerin al─▒nmas─▒n─▒ teklif ediyordu. Bunlar isyan─▒n geni┼č ├žapl─▒ bir kar┼č─▒ devrimin ba┼člang─▒c─▒ oldu─čunu, rejimi y─▒kmay─▒ ama├žlad─▒─č─▒n─▒ ileri s├╝rerek ─░stikl├ól mahkemelerinin harekete ge├žirilmesini, muhalefetin y─▒k─▒c─▒ faaliyetlerine son verilmesini. Cumhuriyet ve ink─▒l├óplar aleyhine yay─▒n yapan gazetelerin kapat─▒lmas─▒n─▒, sahip ve yazarlar─▒n─▒n cezaland─▒r─▒lmalar─▒n─▒ istiyorlard─▒. Mustafa Kemal Pa┼ča'nin ba┼čkanl─▒k etti─či parti grup toplant─▒s─▒nda dile getirilen bu g├Âr├╝┼čler oya sunuldu. Sertlikyanl─▒lar─▒n─▒n teklifi altm─▒┼ča kar┼č─▒ doksan d├Ârt oyla kabul edilince Fethi Bey istifas─▒n─▒ verdi (2 Mart 1925).
Ba┼čvekilli─če getirilen ─░smet Pa┼ča, Cumhuriyet tarihinde b├╝y├╝k yank─▒lar uyand─▒ran Takr├«r-i S├╝k├╗n Kanunu'nu ve ┼čark b├Âlgesiyle Ankara'da birer ─░stikl├ól mahkemesi kurulmas─▒n─▒ meclise kabul ettirdi (4 Mart 1925). ─░syan b├Âlgesi ─░stikl├ól Mahkemesi'nin verece─či idam cezalar─▒ ayn─▒ mahkeme taraf─▒ndan uygulanacak, Ankara ─░stikl├ól Mahkemesi'nin verece─či idam cezalan ise meclisin onay─▒ndan sonra infaz edilecekti. Vekiller Heyeti, ─░stanbul'da yay─▒mlanan yedi gazete ve dergiyi zararl─▒ ve y─▒k─▒c─▒ yay─▒n yapt─▒klar─▒ gerek├žesiyle kapatt─▒. ├ľrf├« idare mahkemelerinin verece─či ├Âl├╝m cezalar─▒n─▒ uygulama yetkisi ordu kumandanlar─▒na verildi. Meclis tatilde iken Ankara ─░stikl├ól Mahkemesi'-ne de idam cezalar─▒n─▒ meclisin tasdiki olmadan infaz yetkisi tan─▒nd─▒.
─░syan b├Âlgesi ─░stikl├ól Mahkemesi 12 Nisan 192S'te Diyarbekir'de g├Ârevine ba┼člad─▒. Urfa, Elaziz ve Malatya ba┼čta olmak ├╝zere b├Âlgede dola┼čarak yarg─▒lamalar─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝. ┼×eyhSaid isyan─▒ndan sonra devleti me┼čgul eden Hazo ayaklanmas─▒ san─▒klar─▒n─▒ da yarg─▒lad─▒. ┼×eyh Said isyan─▒na kar─▒┼čan baz─▒ san─▒klar─▒n b├Âlgedeki Terakkiperver Cumhuriyet F─▒rkas─▒ temsilcilerinin kendilerine, "Halk F─▒rkas─▒ dini bat─▒rd─▒, biz onu koruyaca─č─▒z" dediklerini s├Âyleyince mahkeme b├Âlgedeki Terakkiperver Cumhuriyet F─▒rkas─▒ ┼čubelerini kapatt─▒. Ayr─▒ca b├Âlgede bulunan b├╝t├╝n tekke ve zaviyeler, birer k├Ât├╝l├╝k ve fesat oca─č─▒ oldu─ču ileri s├╝r├╝lerek mahkeme taraf─▒ndan kapat─▒ld─▒. ┼×eyh Said'in yarg─▒lanmas─▒na 26 May─▒s 1925'te Diyarbekir'de ba┼čland─▒. Halk─▒n huzurunda a├ž─▒k olarak yap─▒lan yarg─▒lamalar 28 Haziran 1925'e kadar s├╝rd├╝. ┼×eyh Said ve k─▒rk be┼č arkada┼č─▒ hakk─▒nda idam karan verildi, cezalar 29 Haziran sabah─▒ infaz edildi.
─░syan b├Âlgesi ─░stikl├ól Mahkemesi'nin ele ald─▒─č─▒ en ├Ânemli davalardan biri de gazeteciler davas─▒d─▒r. Mahkeme 7 Haziran 1925'te ald─▒─č─▒ bir ara kararla, ayaklanmay─▒ dolayl─▒ olarak k─▒┼čk─▒rtt─▒klar─▒ iddias─▒yla baz─▒ gazetecilerin yarg─▒lanmas─▒na karar vererek ─░stanbul valisine bunlar─▒n tutuklanmas─▒ emrini verdi. Bunun ├╝zerine E┼čref Edip, Velid Eb├╝zziya, Abd├╝lkadir Kem├ól├«, Fevzi Lutfi, Sadri Edhem, ─░lhami Safa ve G├╝nd├╝z N├ódir tutuklanarak Diyarbekir'e g├Ânderildi. Mahkeme, Diyarbekir'den Ela-ziz'e ge├žince gazeteciler de yarg─▒lanmak ├╝zere oraya g├Ât├╝r├╝ld├╝. A─čustos ay─▒nda Ahmet Emin, Ahmet ┼×├╝kr├╝ (Esmer), Suphi Nuri (─░leri), ─░smail M├╝┼čtak da (Mayakon) ├Ânce Diyarbekir'e, oradan da Elaziz'e getirildi. Gazeteciler davas─▒ g├╝nlerce s├╝rd├╝. Nihayet kendilerine verilen ├Â─č├╝de uyarak gazeteciler Mustafa Kemal Pa┼ča'ya ba┼čvurdular. Cumhuriyet'e ve rejime olan ba─čl─▒l─▒klar─▒n─▒ ve pi┼čmanl─▒klar─▒n─▒ dile getirip affedilmelerini istediler. Bunu dikkate alan mahkeme, Tok S├Âz gazetesi sahibi Abd├╝lkadir Kem├ól├« Bey'in Ankara ─░stikl├ól Mahkemesine nakledilmesine, di─čer gazetecilerin serbest b─▒rak─▒lmas─▒na karar verdi. ─░syan b├Âlgesi ─░stikl├ól Mahkemesi, 12 Nisan 1925'ten 7 Mart 1927 tarihine kadar toplam S─░ 10 ki┼čiyi yarg─▒lad─▒.
207'si vic├óh├« ve 213'├╝ g─▒yab├« olmak ├╝zere 420 ki┼čiyi idama mahk├╗m etti. Ayr─▒ca 1911 ki┼čiye ├že┼čitli cezalar verirken 2779 ki┼čiyi de beraat ettirdi. ├çal─▒┼čma yeri Ankara, Bat─▒ ve ─░├ž Anadolu olan Ankara ─░stikl├ól Mahkemesi 12 Mart 1925'te bir bildiri yay─▒mlayarak g├Ârevine ba┼člad─▒. Bildiride mahkemenin halk─▒n tak-r├«r-i s├╝k├╗n arzusunu temsil etti─či, g├Ârevini yaparken rehberinin vicdan─▒n─▒n sesi, hedefinin de vatan─▒n sel├ómeti olaca─č─▒ ifade ediliyordu. Dini siyas├« ├ž─▒karlar─▒na alet edenlerin, halk─▒ rejime kar┼č─▒ k─▒┼čk─▒rtanlar─▒n, huzur ve s├╝k├╗nu bozanlar─▒n ┼čiddetle cezaland─▒r─▒laca─č─▒ a├ž─▒klan─▒yordu. Mahkeme, ilk olarak muhalefet partisini hedef alan Salih Ba┼čo ve arkada┼člar─▒ davas─▒n─▒ ele ald─▒. Bu dava s├╝rerken Terakkiperver Cumhuriyet F─▒rkas─▒'n─▒n ─░stanbul'daki merkeziyle ┼čubeleri mahkeme karar─▒yla aran─▒p evrak─▒na el konuldu. Olay─▒ "Bask─▒n" ba┼čl─▒─č─▒ ─░le veren Tan─▒n kapat─▒larak y├Âneticileriyle birlikte ba┼čyazar─▒ H├╝seyin Cahit tutukland─▒ ve Ankara'ya getirildi. Mahkeme Salih Ba┼čo davas─▒ san─▒klar─▒n─▒, partiye ├╝ye kaydederken dini politikaya alet ederek vatana ihanet su├žu i┼čledikleri gerek├žesiyle ├že┼čitli cezalara ├žarpt─▒rd─▒. Ayr─▒ca Terakkiperver Cumhuriyet F─▒rkas─▒ konusunda h├╝k├╝metin uyar─▒lmas─▒na karar verdi. H├╝k├╝met de mahkemenin karar─▒na uyarak mecliste olu┼čan bu ilk muhalefet partisini kapatt─▒ (3 Haziran 1925).
Ankara ─░stikl├ól Mahkemesi. "Matbuat Davas─▒" olarak bilinen davada pek ├žok gazeteciyi rejime muhalefet etmekten yarg─▒layarak ├že┼čitli cezalara ├žarpt─▒rd─▒. H├╝seyin Cahit'e s├╝resiz s├╝rg├╝n cezas─▒ verildi ve ├çorum'a g├Ânderildi. Vahdeddin'i yeniden tahta ├ž─▒karmak amac─▒yla gizli ├Ârg├╝t kurduklar─▒ iddias─▒yla on bir ki┼čiye idam cezas─▒ verildi. ─░stanbul Barosu ba┼čkan─▒ Lutfi Fikri Bey de cemiyetle ili┼čkisi oldu─ču gerek├žesiyle yarg─▒lan─▒rken Mustafa Kemal'in arac─▒l─▒─č─▒ ile serbest b─▒rak─▒ld─▒. H├╝seyin Cahit d─▒┼č─▒ndaki gazeteciler de on sekiz ay sonra h├╝k├╝met karar─▒yla serbest b─▒rak─▒ld─▒lar. Mahkeme daha sonra Eski┼čehir'den ba┼člayarak ─░zmir, Adana ve Antep'e gitti. Buralarda baz─▒ davalara bakt─▒ktan sonra Ankara'ya d├Ând├╝.
2 Eyl├╝l 1925'te h├╝k├╝metin ba┼člatt─▒─č─▒ ┼čapka ink─▒l├ób─▒ ├╝lke ├žap─▒nda gerginlik do─čurdu. Karar sadece memurlar─▒ ilgilendiriyor ve halk i├žin te┼čvik edici bir nitelik ta┼č─▒yordu. Buna ra─čmen halk aras─▒nda ┼čapka, ba┼čka bir k├╝lt├╝r ve inan├ž dairesinin bir al├ómeti olarak de─čerlendiriliyordu. H├╝k├╝met tepkileri ─░stikl├ól mahkemelerini kullanarak bast─▒rmaya karar verdi.
Mahkeme 24 Kas─▒m'da Kayseri, ertesi g├╝n├╝ de Sivas'a geldi. ┼×apka giymeyi herkese mecbur eden ┼×apka ─░ktis├ós─▒ Hakk─▒nda Kanun 25 Kas─▒m'da kabul edildi. ─░smet Pa┼ča ayn─▒ g├╝n. ─░stikl├ól Mahkemesi'ne meclisin tasdiki olmadan idam cezalar─▒n─▒ infaz etme yetkisi tan─▒yan karar─▒ da meclise kabul ettirdi.
Sivas'ta bulunan mahkeme, ┼čapka aleyhine duvarlara afi┼č asma su├žundan dolay─▒ b├╝t├╝n mahalle muhtarlar─▒n─▒ sorguya ├žekti ve bir ki┼čiyi afi┼č asmaktan ├Âl├╝me mahk├╗m etti. Terakkiperver Cumhuriyet F─▒rkas─▒ taraftar─▒ e┼čraftan on iki ki┼čiye de ├že┼čitli hapis ve s├╝rg├╝n cezalan verdi. 29 Kas─▒m'da Tokat'a ge├žen mahkeme, Erbaa belediye reisini ┼čapka kanununa muhalefetten ├╝├ž y─▒l hapis cezas─▒na ├žarpt─▒rd─▒. H├╝k├╝met, mahkemeye telgraf ├žekerek ┼čapka aleyhine ├Ânemli olaylar─▒n cereyan etti─či Erzurum'a gitmesini istedi. Mahkeme 6 Aral─▒k'ta Erzurum'a ula┼čt─▒. Buradaki san─▒klar─▒ yarg─▒lanmak ├╝zere Ankara'ya g├Ândererek Rize'ye ge├žti. Rize'de yine ┼čapka kanununa muhalefetten dolay─▒ sekiz ki┼čiye idam ve elli be┼č ki┼čiye de─či┼čik hapis cezalar─▒ verdikten sonra Giresun'a gitti. Burada da iki ki┼čiyi idam ve sekiz ki┼čiyi ├že┼čitli hapis cezalar─▒na mahk├╗m ederek ─░stanbul'a ge├žti; ─░stanbul'da bulunan yirmi alt─▒ san─▒─č─▒ yarg─▒lanmak ├╝zere Ankara'ya g├Ânderdi.
29 Aral─▒k 1925 g├╝n├╝ Ankara'ya d├Ânen mahkeme heyeti cumhurba┼čkan─▒ yaveri, meclis ba┼čkan─▒ ve ba┼čbakan─▒n da kat─▒ld─▒─č─▒ asker├« t├Ârenle kar┼č─▒land─▒. Mahkeme 31 Aral─▒k'tan itibaren ├žal─▒┼čmalar─▒na ba┼člad─▒ ve 14 Ocak'ta Mara┼č'tan getirilen ┼čapka aleyhtar─▒ san─▒klar─▒n duru┼čmas─▒n─▒ ele ald─▒. ┼×apkay─▒ bahane ederek halk─▒ k─▒┼čk─▒rtt─▒klar─▒ gerek├žesiyle be┼č ki┼čiye idam cezas─▒ verdi; on sekiz ki┼čiyi de ├že┼čitli hapis cezalar─▒na ├žarpt─▒rd─▒. Erzurum, Giresun ve ─░stanbul'dan getirilen ┼čapka aleyhtar─▒ san─▒klar─▒n duru┼čmas─▒na 20 Ocak'ta ba┼čland─▒. Aralar─▒nda ─░skilipli Mehmed At─▒f Efendi'nin de bulundu─ču Te├ól├«-i ─░sl├óm Cemiyeti ├╝yeleri de ayn─▒ su├žtan yarg─▒lan─▒yordu. At─▒f Efendi, ┼čapka kanununun ├ž─▒k─▒┼č─▒ndan iki y─▒l ├Ânce 1924'te yay─▒mlad─▒─č─▒ Frenk Mu-kallitli─či ve ┼×apka adl─▒ kitab─▒ndan dolay─▒ mahkemeye ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒. Bu eserin ┼čapkaya kar┼č─▒ tepki g├Âsterenlerin ├╝zerinde bulundu─ču ve ├Âzellikle do─ču b├Âlgelerinde da─č─▒t─▒ld─▒─č─▒, buralarda ├ž─▒kan ayaklanmalarda ├Ânemli etkisinin oldu─ču ileri s├╝r├╝l├╝yordu. 3 ┼×ubat 1926 g├╝n├╝ karar─▒n─▒ a├ž─▒klayan mahkeme, At─▒f Efendi ile Babaeski'nin eski m├╝ft├╝s├╝ Ali R─▒z├ó Hoca'yi, T├╝rkiye Cumhuriyeti'nin Te┼čk├«l├ót-─▒ Es├ósiyye Kanunu'nu k─▒smen veya tamamen de─či┼čtirmeye te┼čebb├╝sten idama mahk├╗m etti. Ayr─▒ca alt─▒ ki┼čiye k├╝rek, alt─▒ ki┼čiye s├╝rg├╝n ve yedi ki┼čiye de de─či┼čik hapis cezalar─▒ verildi.
Ankara'ya getirilen san─▒klar─▒ yarg─▒lamaya devam eden mahkemenin bakt─▒─č─▒ en ├Ânemli dava ─░zmir suikast─▒ davas─▒ idi. 7 May─▒s 1926'da G├╝ney ve Bat─▒ Anadolu illerine geziye ├ž─▒kan Mustafa Kemal Pa┼ča, Bal─▒kesir'den ─░zmir'e hareket etmek ├╝zere iken ─░zmir'de kendisine bir suikast haz─▒rland─▒─č─▒ ihbar─▒ yap─▒ld─▒. Giritli ┼×evki adl─▒ bir motorcunun isimlerini verdi─či ki┼čiler yakalanarak g├Âzalt─▒na al─▒nd─▒. Haber Ankara'ya ula┼č─▒nca ─░smet Pa┼ča durumu mahkemeye bildirdi. Mahkeme heyeti, Terakkiperver Cumhuriyet F─▒rkasfna mensup millet vekillerinin ve di─čer ileri gelenlerin tutuklanmas─▒n─▒, evlerinin aranmas─▒n─▒ ve bunlar─▒n elde edilecek belgelerle birlikte ─░zmir'e sevkedilmesini kararla┼čt─▒rd─▒. Ard─▒ndan ─░zmir'e hareket etti. Yurt d─▒┼č─▒nda bulunan Rauf(Orbay) ve Adnan (Ad─▒var) beyler hari├ž kapat─▒lan Terakkiperver Cumhuriyet F─▒rkas─▒'n─▒n liderlerinin tamam─▒ tutuklanarak ─░zmir'e g├Ât├╝r├╝ld├╝. ─░smet Pa┼ča. partinin eski ba┼čkan─▒ K├óz─▒m Karabekir'in tutuklanmas─▒na kar┼č─▒ ├ž─▒karak serbest b─▒rak─▒lmas─▒n─▒ istedi. Bunu yetkilerine bir m├╝dahele sayan mahkeme. Ba┼čvekil ─░smet Pa┼ča'n─▒n tutuklan─▒p ─░zmir'e g├Ânderilmesi i├žin Ankara polis m├╝d├╝r├╝ne emir verdi. Durumu ├Â─črenen Mustafa Kemal Pa┼ča, ─░smet Pa┼ča'y─▒ ─░zmir'e ├ža─č─▒rarak K├óz─▒m Karabekir'in tutuklanmas─▒ ve mahkemeden ├Âz├╝r dilemesi konusunda kendisini ikna etti. ─░smet Pa┼ča mahkemeye hitaben yazd─▒─č─▒ bir tezkire ile resmen ├Âz├╝r diledi ve K├óz─▒m Pa┼ča'y─▒ da tutuklatarak ─░zmir'e g├Ânderdi.
Duru┼čmalar ba┼člamadan ├Ânce mahkeme taraf─▒ndan yay─▒mlanan bildiride suikast─▒n ─░ttihat├ž─▒lar'in i┼či oldu─ču ileri s├╝r├╝l├╝yordu. Y─▒llarca devleti ele ge├žirmeye ├žal─▒┼čan ─░ttihat├ž─▒lar'─▒n bunu ba┼čaramay─▒nca paravan olarak Terakkiperver Cumhuriyet F─▒rkas─▒'n─▒ kulland─▒klar─▒, bu partinin kapat─▒lmas─▒ndan sonra da Mustafa Kemal Pa┼ča'y─▒ ├Âld├╝rerek iktidara ge├žmeyi planlad─▒klar─▒ a├ž─▒klan─▒yordu. Tutuklananlar aras─▒nda eski ─░ttihat├ž─▒lar'─▒n da bulunmas─▒, mahkemede Terakkiperver Cumhuriyet F─▒rkas─▒ yan─▒nda ─░ttihat ve Terakki Cemi-yeti'nin de yarg─▒lanaca─č─▒n─▒ g├Âsteriyordu.
26 Haziran 1926'da duru┼čmalara ba┼čland─▒. ├ľnce suikast te┼čebb├╝s├╝ s─▒ras─▒nda yakalananlar sorguland─▒. "Pa┼čalar duru┼čmas─▒" olarak an─▒lan Terakkiperver Cumhuriyet F─▒rkas─▒ liderlerinin sorgulanmas─▒na 4 Temmuz'da ge├žildi. F─▒rka y├Âneticilerinin suikastla ili┼čkilerine dair hi├žbir belge ve ifadeye rastlanmad─▒─č─▒ halde mahkeme heyetinin, b├╝t├╝n ge├žmi┼čin hesab─▒n─▒ sormas─▒ ve muhalif bir parti kurmu┼č olmalar─▒n─▒ ├ódeta vatana ihanet sayan bir tutum i├žine girmesi kamuoyunda tepkiyle kar┼č─▒land─▒. Bilhassa pa┼čalar─▒n tutuklanmas─▒n─▒ ve isnat edilen su├žlamalar─▒ ho┼č kar┼č─▒lamayan ordu ├ževrelerinde gerginlik ortaya ├ž─▒kt─▒. Pa┼čalar da mahkemede savunma yapmay─▒ reddettiler.
Mahkeme 13 Temmuz 1926 tarihinde karar─▒n─▒ a├ž─▒klad─▒. Kararda suikast hadisesi uzun zamand─▒r olu┼čan muhalefetle ilgili olarak ele al─▒n─▒yordu. Terakkiperver Cumhuriyet F─▒rkas─▒'n─▒n t├╝z├╝─č├╝ne koydu─ču birka├ž madde ile ink─▒l├óp h├╝k├╝metinin her icraat─▒na kar┼č─▒ halk─▒ k─▒┼čk─▒rtmaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒. ┼×eyh Said isyan─▒n─▒n ve ┼čapka kanununa kar┼č─▒ tepkilerin bu y├╝zden ├ž─▒kt─▒─č─▒, Takr├«r-i S├╝k├╗n Kanunu ve ─░stikl├ól mahkemeleri sayesinde huzur ve asayi┼čin sa─čland─▒─č─▒ bir s─▒rada reisicumhuru ortadan kald─▒rarak idareyi ele ge├žirmeyi planlad─▒klar─▒n─▒n verilen ifadelerden anla┼č─▒ld─▒─č─▒ a├ž─▒klan─▒yordu. Mahkeme, T├╝rkiye Cumhuriyeti Te┼čk├«l├ót-─▒ Es├ósiyye Kanunu'nu k─▒smen veya tamamen de─či┼čtirmek amac─▒yla cemiyet kurmak veya bu cemiyete ├╝ye olmak su├žundan ikisi g─▒yaben olmak ├╝zere on be┼č ki┼čiyi idama mahk├╗m etti. Aralar─▒nda sekiz mebusun da bulundu─ču on ├╝├ž ki┼či ayn─▒ g├╝n├╝n gecesi ─░zmir'in de─či┼čik semtlerinde as─▒larak idam edildi. Bir ki┼čiye s├╝rg├╝n cezas─▒ verildi. ├ço─ču eski ─░ttihat├ž─▒ olan dokuz ki┼či yarg─▒lanmak ├╝zere Ankara'ya nakledildi. Suikast hadisesiyle ili┼čkilerinin olmad─▒─č─▒ anla┼č─▒lan K├óz─▒m Karabekir, Ali Fuat (Cebesoy), Refet (Bele), Cafer Tayyar ve Cemal pa┼čalar─▒n da dahil oldu─ču yirmi d├Ârt ki┼či beraat etti.
17 Temmuz'da Ankara'ya d├Ânen mahkeme ─░ttihat├ž─▒lar'─▒n yarg─▒lanmas─▒ i├žin geni┼č bir soru┼čturma ba┼člatt─▒. ─░stanbul'dan getirilenlerle birlikte tutuklu say─▒s─▒ elli sekize ├ž─▒kt─▒. Mahkeme, ─░zmir'de g─▒yaben idama mahk├╗m etti─či ─░ttihat├ž─▒lar'─▒n eski ─░a┼če n├óz─▒n Kara Kemal ile Ankara eski valisi Abd├╝lkadir'in yakalanmalar─▒ i├žin bir bildiri yay─▒mlad─▒. Soru┼čturmalar devam ederken Kara Kemal'in ─░stanbul'da polis taraf─▒ndan sar─▒lan evde intihar etti─či haberi geldi. Kara Kemal'i yakalayanlara da─č─▒t─▒lmak ├╝zere ─░stanbul'a 10.000 lira g├Ânderildi.
─░ttihat├ž─▒lar davas─▒ duru┼čmalar─▒na 2 A─čustos 1926'da ba┼čland─▒. Bu partinin I. D├╝nya Sava┼č─▒ s─▒ras─▒ndaki yolsuzluklar─▒ndan, Enver Pa┼ča'n─▒n Mill├« M├╝cadele esnas─▒nda Anadolu'ya girme ├žabalar─▒na kadar her ┼čeyi sorgulayan mahkeme bir bak─▒ma bir devrin hesab─▒n─▒ g├Âr├╝yordu. ─░ttihat├ž─▒lar'─▒n Maliye n├óz─▒n C├óvid Bey'in duru┼čmas─▒ da 10 A─čustos'ta ba┼člad─▒. 26 A─čustos 1926 g├╝n├╝ karar─▒n─▒ a├ž─▒klayan mahkeme, Te┼čk├«l├ót-─▒ Es├ósiyye Kanunu'nu tamamen veya k─▒smen de─či┼čtirmeye ve kald─▒rmaya. B├╝y├╝k Millet Meclisi'nin g├Ârevine son vermeye te┼čebb├╝s su├žundan C├óvid Bey dahil d├Ârt ki┼činin idam─▒na karar verdi. Rauf Bey'le birlikte be┼č ki┼čiye onar y─▒l kalebend cezas─▒ verildi. H├╝seyin Cahit'in i├žinde bulundu─ču otuz yedi ki┼či beraat etti. H├╝seyin Cahit eski cezas─▒n─▒ ├žekmek ├╝zere ├çorum'a g├Ânderildi. Kara Kemal'in kurdu─ču ┼čirketlerin feshine ve mal varl─▒klar─▒n─▒n hazineye intikaline karar verildi. ─░dam cezalar─▒ ayn─▒ gece umumi hapishane ├Ân├╝nde infaz edildi.
Hakk─▒nda g─▒yab├« idam h├╝km├╝ bulunan Abd├╝lkadir Bey, Bulgaristan'a ka├žmak isterken yakalanarak Ankara'ya getirildi. Yeniden yarg─▒lan─▒p suikasta te┼čebb├╝sten idama mahk├╗m edildi ve cezas─▒ ayn─▒ g├╝n├╝n gecesi hapishane ├Ân├╝nde infaz edildi (31 A─čustos 1926). B├Âylece ─░zmir suikast─▒ davas─▒ ve onun devam─▒ olan ─░ttihat├ž─▒lar davas─▒ on dokuz ki┼činin idam─▒yla sonu├žlanm─▒┼č oldu. G─▒yab─▒nda on y─▒l kalebend cezas─▒ verilen Rauf Bey genel af ├ž─▒kt─▒ktan iki y─▒l sonra ├╝lkeye d├Ând├╝ (5 Temmuz 1935) Kara Kemal ve Abd├╝lkadir Bey'e yatakl─▒k edenler de Ankara'ya getirilerek yarg─▒land─▒lar. Su├žlu bulunanlara hapis cezalar─▒ verildi. Eyl├╝l ve ekim aylar─▒nda daha ├žok soygun ve adam ├Âld├╝rme davalar─▒na bakan mahkeme be┼č ki┼čiyi idama mahk├╗m etti.
Ankara ─░stikl├ól Mahkemesi isyan b├Âlgesi ─░stikl├ól Mahkemesi'yle birlikte 7 Mart 1927'de kapat─▒ld─▒. G├Ârev yapt─▒─č─▒ iki y─▒l i├žinde 2436 ki┼čiyi yarg─▒layan mahkeme toplam 240 ki┼čiyi idama mahk├╗m etti. Ancak asker ka├žaklar─▒yla ilgili kararlar ve s─▒k─▒y├Ânetim mahkemelerinin verdi─či idam kararlan bu say─▒ya dahil de─čildir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi. 2 Mart 1927 tarih ve 979 sayılı kanunla Takrîr-i Sükûn Kanunu'nun 4 Mart 1929 tarihine kadar yürürlükte kalmasına karar verdi. İstiklâl Mehâkimi Kanunu ve ekleri ise ancak 4 Mayıs 1949 tarih ve 5384 sayılı kanunla yürürlükten kaldırıldı. Fakat 1927-1949 yılları arasında herhangi bir İstiklâl mahkemesi kurulmadı.

ěž┘ä┘ç┘ŐěŽěę

ěž┘äě«ě▒┘ŐěČ┘ł┘ć

Fihrist 
Kullan─▒c─▒ Yorumlar─▒

! Yorum yazabilmeniz i├žin ├╝ye olmal─▒s─▒n─▒z.
├ťyelik i├žin l├╝tfen sayfan─▒n ├╝st k─▒sm─▒nda yer alan"├ťye Giri┼č | ├╝ye ol" linkine t─▒klay─▒n─▒z.

Kay─▒t Ekleyen / Eklenme Tarihi
S├╝meyye Abaci / 21.09.2014



Eski Eserler


Eski Eserler K├╝t├╝phanesine Ho┼čgeldiniz!

Hesap ─░┼člemleri

├ťye de─čil misiniz? ├ťye olun!

Eski Eserlere ├╝ye olarak, k├╝t├╝phanenimiz ve eserlerimiz hakk─▒nda payla┼č─▒mlardan hesab─▒n─▒z ├╝zerinden faydalabilirsiniz...